Қазақша рефераттар

Қолдан сұрыптаудың мысалдары

Сабақтың тақырыбы

Ч. Дарвиннің қолдан сұрыптау туралы ілімі

Сабақтың мақсаты

  1. 1 Оқушыларды Ч. Дарвиннің қолдан сұрыптау туралы ілімдерімен таныстыру.
  2. 2 Тіршіліктің жалпы заңдылықтары мен даму тарихы туралы дүниетанымды кеңейту.
  3. 3 Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу.

Сабақтың типі

Жаңа білім беру

Сабақтың түрі

Ұжымдық ойлау

Пән аралық байланыс

Тарих, әдебиет

Сабақтың әдісі

Сұрақ-жауап, баяндау

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру бөлімі

Амандасу, оқушыларды түгелдеу, сабақтың мақсатымен таныстыру.

II. Үй тапсырмасын сұрау

§9

III. Жаңа сабақты түсіндіру

Қолдан сұрыптау, оның мәні мен мысалдары.

IV. Жаңа сабақты бекіту

Сұрақтар мен тапсырмалар арқылы меңгеруді тексеру.

V. Үйге тапсырма беру

§10 және кесте толтыру.

VI. Бағалау

Оқушылардың белсенділігі мен жауаптарына қарай бағалау.

Ч. Дарвин қолдан сұрыптауды қалай түсіндірді?

Ч. Дарвин сұрыптауға ерекше көңіл бөліп, оның түрлері мен себептерін жан-жақты зерттеді. Жануарлардың қолтұқымдары мен өсімдіктердің іріктемелерін шығару барысында адамдар көбіне белгілі бір пайдалы қасиетке қарай таңдау жасайды. Мысалы, қауын мен қарбызда мақсат — жемістің сапасын арттыру; сәбіз бен қызылшада — тәтті, сапалы жемтамыр алу.

Дарвин мұндай үдерісті қолдан сұрыптау деп атады. Табиғаттағы өзгергіштік өсімдіктер мен жануарлардың барлық мүшелеріне әсер етуі мүмкін. Ал қолдан сұрыптауда адамға пайдалы белгілер ғана әдейі таңдалып, бекітіледі.

Дарвин ауыл шаруашылығы тәжірибесінде организмдердің жаңа формалары — жануарлардың қолтұқымдары мен өсімдіктердің іріктемелері — қалай пайда болатынын бақылап, кейін табиғатта жаңа түрлердің қалыптасуына әсер ететін себептерді талдауға кірісті. Осылайша ол адамның қолдан сұрыптауы мен табиғатта жүретін табиғи сұрыпталудың айырмашылығын айқындап, екі ілімнің де негізін қалады.

Қолдан сұрыптау

  • Адам мақсатты түрде таңдайды.
  • Пайдалы белгілер күшейтіледі.
  • Іріктеме мен қолтұқым қалыптасады.

Табиғи сұрыпталу

  • Орта жағдайы «іріктейді».
  • Тіршілікке бейімділік артады.
  • Жаңа түрлердің қалыптасуына алып келеді.

Дарвиннің еңбегі және дәлелдері

Дарвин 1868 жылы жарық көрген «Үй хайуанаттары және мәдени өсімдіктердің өзгеруі» еңбегінде қолтұқымдардың шығуы мен көптүрлілігін толық сипаттады. Ол ірі қараның шамамен 400-ге жуық қолтұқымын зерттеген. Қолтұқымдар бас сүйегі, дене пішіні, реңі, қаңқа мен бұлшықеттерінің дамуы, мүйіздерінің пішіні сияқты белгілері арқылы ажыратылады.

Осындай айырмашылықтарға қарамастан, қолдан сұрыптау арқылы шығарылған қолтұқымдар мен іріктемелердің жабайы тегі болатынын көрсетті. Кейбір ғалымдар «түр тұрақты, өзгермейді» деп есептеп, әрбір қолтұқымның жеке-жеке жабайы тегі бар деген пікір ұстанған. Дарвин бұл көзқарасқа қарсы шығып, көптеген нақты мысалдар келтірді:

  • Тауықтардың барлық қолтұқымдарының тегі — жабайы банкив тауығы.
  • Үй үйректерінің жабайы тегі — барылдауық үйрек.
  • Үй қояндарының тегі — жабайы еуропалық қоян.
  • Мүйізді ірі қараның тегі — жабайы еуропалық тур.
  • Иттің тегі — қасқыр.

Қолдан сұрыптаудың нақты мысалдары

Галлеттің көп масақты бидай іріктемесі

Ч. Дарвин 1862 жылы Лондонда өткен Бүкілдүниежүзілік ауыл шаруашылығы көрмесінде майор Галлет шығарған көп масақты бидай іріктемесін көреді. Жаңа іріктеменің бастамасы ретінде ең ірі масақтыларынан бірнешеуін таңдап алады.

Ол 87 дәнді санап, жеке үлескіге себеді. Нәтижесінде 10 масақты бидай алынады; келесі жылы 17 масақты, одан кейін 39 масақты өсімдік өсіріледі. Жыл сайын тұқымдыққа ең көп масақ берген даралар ғана қалдырылып отырған. Осылайша Галлет 6 жыл ішінде көп масақты бидай іріктемесін шығарады.

Өсімдік шаруашылығы

Селекционерлер қырыққабаттың (капустаның) әртүрлі іріктемелерін шығарады. Олардың сыртқы пішіні мен жапырақ құрылысы бір-біріне ұқсамай, мақсатты белгілер бойынша ерекшеленеді.

Мал шаруашылығы

Қолдан сұрыптау мал шаруашылығында да кеңінен жүргізіледі: пайдалы өнімділігі, сыртқы белгілері және бейімділігі жоғары даралар таңдалып, ұрпаққа беріледі.

Кептерлер мысалы (жабайы тегі және қолтұқымдар)

  • 1

    Жабайы жартас кептері

  • 2

    Якобинец

  • 3

    Тауыс кептер

  • 4

    Үлкен жемсаулы (дутыш) кептер

  • 5

    Сабалақ қауырсынды кептер

  • 6

    Турман

Қорытынды

  • Қолдан сұрыптау нәтижесінде адам өз қажетіне жарайтын пайдалы қолтұқымдар мен іріктемелерді шығарады.
  • Жаңа формаларды алу барысында организм белгілерінің өзгергіштігі негізгі тірек болады.
  • Сұрыптау тиімді болуы үшін даралар саны көп алынып, олардың ішінен жүйелі түрде таңдау жүргізіледі.

Жаңа сабақты бекіту тапсырмасы

Сұрыптау нәтижесінде берілген өсімдіктердің қай мүшесі өзгеретінін анықтаңдар. Әр мүшесінің тұсына «+» немесе «−» белгісін қойыңдар.

Өсімдік Тамыры Түйтегі Сабағы Жапырағы Жемісі Тұқымы
1. Пияз
2. Картоп
3. Қызанақ
4. Қарақат
5. Қарбыз
6. Көкнәр
7. Сәбіз
8. Қырыққабат
9. Бұршақ

Үй тапсырмасы

Оқу

§10

Тапсырма

Кестені қысқаша толтыру

Өзгергіштік түрі Себептері Мысалдары
Айқын өзгергіштік
Айқын емес өзгергіштік

Бағалау және аяқтау

Оқушылардың жауаптары мен белсенділігіне қарай бағаланады. Сабақ аяқталды. Сау болыңдар!