Бәрі менің несібем
Сабақтың тақырыбы
Ұл бала мен қыз бала
Сабақтың мақсаты
- Ұл бала мен қыз бала арасындағы сыйластық туралы түсінік қалыптастыру.
- Оқушылардың өзара сыйластық қарым-қатынасын дамыту.
- Инабаттылыққа, достыққа, құрметке тәрбиелеу.
Көрнекі құралдар
- Үнтаспа
- Дәптер, оқулық
- Екі плакат, маркер
Негізгі идея
Қыз бала мен ұл балаға ортақ құндылықтар — әдеп, сыйластық, тең жауапкершілік, достық.
Шаттық шеңбері
Балалар шеңбер құрып тұрады: бір-бірімен сәлемдеседі, бірге ән салады.
«Біз — туған ел баласы»
Сөзі: Қ. Ыдырысов • Әні: К. Қуатбаев
Асыр салған таласып,
Отаным кең көсілген,
Біз — туған ел баласы,
Төсінде ырыс төгілген.
Қандай байтақ Отаным,
Қаптаған мал, алып дән,
Жан-жағыңа қарашы,
Бәрі — менің несібем.
Бәрін көріп келеміз,
Болашаққа сенеміз.
Жақсы оқумен, еңбекпен,
Біздер жауап береміз.
Үй тапсырмасын тексеру
Мұғалім өткен тақырыптарды еске түсіру үшін сұрақтар қояды.
- 1 Үйге қандай тапсырма берілді?
- 2 Өткен тақырыптарды қайталау.
- 3 Мерекелік кестені кім айтып бере алады?
- 4 «Қызғаныштың кесірі» мәтінінен не түсіндің?
- 5 «Бірлік туралы әңгімеден» не түйдің және сол тақырыпқа қатысты дәйексөзді жатқа айт.
Әңгімелесу
Қандай қасиеттер қажет?
Ұл бала мен қыз баланың бойында адамгершілік, әдеп, жауапкершілік, мейірім, әділдік сияқты ортақ қасиеттер болуы керек.
Достықты қалай түсінеміз?
Достық — бір-бірін тыңдау, шекараны құрметтеу, көмектесу, қиын сәтте қолдау көрсету және кикілжіңді мәдениетті шешу.
Жағдаяттарды талдау
Төмендегі жағдайларды талқылап, әр әрекеттің салдарын және дұрыс шешім жолдарын айқындау ұсынылады.
1-жағдаят: Дөрекі сөздің салдары
Санжар мен Самал сыныпта қатар отырады. Сөзге келіспей қалған сәтте Санжар Самалға дөрекі сөз айтып қояды. Самал жылап жібереді.
Талқылау сұрағы:
Санжардың әрекеті туралы өз пікіріңді білдір. Мұндай жағдайда қалай кешірім сұраған дұрыс?
2-жағдаят: «Бұл — қыздың жұмысы» деген түсінік
Сынып жетекшісі сынып бөлмесін жуып, тазалау керектігін айтады. Сұлтан: «Бөлмені жуу қыздардың жұмысы емес пе?! Мен істемеймін», — дейді.
Талқылау сұрағы:
Сұлтанның орнында болсаң, сен не істер едің? Жұмысты жынысқа бөліп қарау дұрыс па?
3-жағдаят: Асығыстық пен реніш
Жүгіріп келе жатқан Ғалым байқамай Әлияны қағып кетеді де, тоқтамай жүре береді. Ренжіген Әлия Ғалымды итеріп жібереді, ол сүрініп қалады.
Талқылау сұрағы:
Әлия мен Ғалымның орнында болсаң, қандай шешім қабылдар едің? Кикілжіңді қалай мәдениетті шешуге болады?
4-жағдаят: Көмек пен алғыс
Жәния ауыр орындықты әрең көтеріп келе жатады. Сәкен көмектеседі. Бірақ Жәния үндемей сыныптан шығып кетеді.
Талқылау сұрағы:
Сәкен мен Жәнияның орнында болсаң, не істер едің? Көмек көрсеткен адамға алғыс айту неліктен маңызды?
Сыныптас досыңа (ол ұл болсын, қыз болсын) дөрекі сөз айту, «мынау — қыздың жұмысы», «мынау — ұлдың жұмысы» деп бөлу, немесе «ол қыз ғой/ол ұл ғой» деп кешірім сұрамау — әдептілікке жатпайды. Сыйластық — бәріне ортақ өлшем.
Мәтінмен жұмыс
Т. Дәуренбековтің «Кімнің жұмысы?» әңгімесі оқылады. Мұғалім сұрақтар арқылы түсінуді тексереді.
Талқылау сұрақтары
- Қыз бала мен ұл бала өзара сыйластыққа қалай қол жеткізді?
- Әңгімеден қандай қорытынды шығаруға болады?
- Өзара сыйластық туралы не айта аласыңдар?
- Ұл бала мен қыз баланың достығы дегенде нені түсінесіңдер?
Мектепте қыздар да, ұлдар да бірдей білім мен тәрбие алады. «Оқушы» мәртебесі — бәрімізге ортақ. Сыныпта тату болып, сыйластықпен қарым-қатынас жасау — әдептіліктің маңызды белгісі. Бұл қағида мектепте ғана емес, аулада да, көрші-қолаңмен араласуда да сақталғаны дұрыс.
Шығармашылық жұмыс
Оқушылардың ұл бала мен қыз бала арасындағы сыйластық қарым-қатынасын дамыту үшін шығармашылық тапсырма орындалады.
Ұлдарға сұрақ
Қыз баланың бойынан қандай жақсы қасиеттерді көргің келеді?
Қыздарға сұрақ
Ұл баланың бойынан қандай жақсы қасиеттерді көргің келеді?
Дәйексөз және түсіндіру
«Ел ұлымен берік, қызымен көрік».
Қазақ халқы ұл дүниеге келгенде «ел қорғайтын азамат туды» деп қуанады. Сондықтан ұл баланы асқар тауға, алынбас қамалға, алмас қылышқа, қайратты бүркітке теңейді. Батырлардың көпшілігі ер балалардан шыққан: Қобыланды батыр, Алпамыс, Райымбек, Абылай, Сырым және т.б.
Ал қыз дүниеге келгенде «елге, өмірге көрік берер қыз туды» деп сүйінеді. Қыз бала тек сыртқы сұлулықпен емес, жан сұлулығының байлығымен де өмірді мәнді әрі сәнді етеді. Сондықтан қызды гүлге, күнге, айға теңейді. Даналығы ерлерден кем түспейтін арулар да бар: Ұлдай хан, Қарашаш сұлу, Айша бибі, Домалақ ана және т.б.
Ойын: «Егер ұл болсам..., егер қыз болсам...»
Мақсаты — ұлдардың қыздар туралы, қыздардың ұлдар туралы жақсы ойларын анықтау. Оқушылар кезектесіп сөйлемді жалғастырады: ұл бала болса — «Егер мен қыз болсам...», қыз бала болса — «Егер мен ұл болсам...». Айта алмай қалған оқушы шартты түрде «айып тартады».
Күтілетін жауаптар (ұл бала)
- Елімді қорғаймын.
- Қыздарға көмектесемін.
- Ешқашан ренжітпеймін, ауыр сөз айтпаймын.
Күтілетін жауаптар (қыз бала)
- Таза жүремін, дөрекі сөз айтпаймын.
- Дауыс көтермей, сабырмен сөйлесемін.
- Адамдарға қуаныш сыйлап, мейіріммен қараймын.
- Ұлдарды сыйлап, көмектесемін.
Дәптермен жұмыс
Дәптердегі ұл бала (Алпамыс) және қыз бала (Махаббат) суреттерінің жан-жағына «Мен қандаймын?» деген сұраққа жауап жазыңдар.
Мысал сөздер
Жүректен жүрекке
Бір ұл, бір қыз болып араласып шеңбер құрып тұрады. Қатар тұрған көршісіне «Мен сені сыйлаймын, сенімен достасқым келеді» деп, оның қолын қысады. Бұл әрекет шеңбер бойынша соңғы оқушыға жеткенше жалғасады.
Е. Өтетілеуовтің «Ұл бала мен қыз бала» өлеңі
Ұл бала мен қыз бала
Үйге бірге қайтады.
Бір мектепте оқиды,
Бар сырларын аз ғана
Бір-біріне айтады.
Ұлға да ортақ, қызға да
Білімді ойға тоқиды.
Ұл бала мен қыз бала
Түсіністі, достасты.