Жинақтаушы топ
Сабақ жоспары
Шәкәрім Құдайбердіұлының «Қалқаман – Мамыр» дастанын оқыту
Бұл сабақта дастанның мазмұны мен тарихи негізі талданып, кейіпкерлер әрекетіне әр қырынан баға беріледі. Оқушылар пікірталас арқылы өз ойын дәлелдеуге, көркем мәтінді түсініп оқуға және адамгершілік құндылықтарды тануға бағытталады.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
- Хикаят мазмұнын ұғындыру.
- Қалқаман мен Көкенай әрекетіне екі түрлі көзқараспен баға беру.
- Дастанның шығу тарихына тоқталу.
Дамытушылық
- Ой еркіндігін, эстетикалық сезімді ояту.
- Қысқаша мазмұндату арқылы тіл дамыту, сөйлеу мәдениетін қалыптастыру.
- Сұрақтар арқылы белсенділікті арттыру, өздігінен білім алуға баулу.
Тәрбиелік
- Кейіпкерлердің мінез-құлқы мен іс-әрекетін талдау арқылы адамгершілікке тәрбиелеу.
- Мейірімділік пен қамқорлық құндылықтарын ұғындыру.
Сабақтың құрылымы мен форматы
Құрылымы
- 1 Ұйымдастыру: оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын тексеру, сыныпты топқа бөлу.
- 2 Өткен материалды сұрау, тексеру, бекіту.
- 3 Жаңа тақырып: мәтінді оқу, талдау, пікірталас, қорытындылау.
Түрі, әдістері және ресурстар
Сабақ түрі
Аралас сабақ
Формасы
Ұжымдық, топтық, жеке
Көрнекілігі
Ақын портреті, интерактивті тақта, кітап көрмесі
Пәнаралық байланыс
Тарих, география
Мұғалімнің кіріспе жұмысы
Өткен сабақты қорытындылау
- «Шәкәрім кім?» сұрағы бойынша кластер құрастыру.
- Сұрақ-жауап арқылы оқушылардың өздігінен оқып келген білімін тексеру.
- Шәкәрімнің өмірі туралы естелік тыңдату, Құнанбай шежіресін слайд арқылы көрсету.
Дәйексөз (идеялық бағдар)
Белгілі ғалым Қайым Мұхамедхановтың пайымынша, халық Абайдан кейін Шәкәрімді «екінші Абайымыз» деп танып, ерекше құрметтеген. Шәкәрім Абай дәстүрін заңды түрде жалғастырып, өз дәуірінің күрделі шындығын туындыларында дәл суреттей білді.
Оқулықпен жұмыс
Мәтінді мәнерлеп оқу
Үш топтан үш оқушыға Қалқаман мен Мамырдың сөзін тауып, оқыту.
Сөздік жұмысы
Кітаптағы қиын сөздерді дәптерге жаздыру және түсіндіру.
Негізгі ұғымдар
- Бастаңғы
- Еркек-шора
- Тобықты
Дастанның шығу тарихы және негізгі оқиғалар
Дастан 1722 жылы Сыр бойын жайлаған Тобықты руы ішінде болған тарихи оқиғаға негізделген. Бұл — Шәкәрімнің өз руы ішіндегі дерекке сүйеніп жазған шығармасы.
Оқиға желісі екі жастың трагедиясымен өрбіп, 1723 жылғы қазақ тарихындағы «Ақтабан шұбырынды» кезеңімен астасып аяқталады. Ақын бұл туындыны «тарихи хикая» деп атағаны да сондықтан: дастан оқиғасы сол аласапыран заманда өтеді.
Поэманың алғашқы шумақтарында Әнет баба, Мәмбетей, Қалқаман, Мамыр, Көкенай есімдері аталып, оқырманға таныстырылады. Сабақта слайд арқылы Тобықты шежіресін көрсетіп, кейіпкерлер арасындағы туыстық қатынас анықталады.
Талқылауға бағыттайтын сұрақтар
- Әнет баба мен Мәмбетей кім ретінде таныстырылады? Қалқаман мен Мамырға қандай туыстық қатысы бар?
- Дастанда Қалқаман мен Мамыр бейнелері қалай ашылады?
- Екі жасты жақындастырған тосын оқиға қандай? «Бастаңғы» ұғымы нені білдіреді?
Мини-нұсқаулық: «Мінездеме» деген не?
Мінездеме — кейіпкердің мінезін, дүниетанымын, іс-әрекет себептерін және шығармадағы қызметін дәлелмен ашып көрсету. Дәлел ретінде мәтіннен сөз, әрекет, авторлық сипаттама, кейіпкердің өзге адамдармен қарым-қатынасы алынады.
Сахналық көріністер арқылы талдау
Көрініс 1: Әнет бабаның толғанысы
Олжай: О, қасиетіңнен айналайын, Әнет бабам! Қапы қалдық.
Әнет: О, Құдайым, өзің сақтай көр. Жүрісің суыт, не хабармен келдің?
Олжай: Қиын шаруа болып тұр. Балам Қалқаман Мамырды алып қашып келді. Тобықты жақыннан қыз алмаушы еді. Нендей ақыл бересің, баба?
Әнет: О, Құдайым! Бір сорға душар қылайын дегенің бе? Түсімде бір жаман түс көріп едім. Не жорырымды білмей отыр едім. О, тоба! Қателесесің-ау… Көкенайдың мінезі қатал еді. Кешіре алар ма екен?
Әнет: Уа, Олжай, болар іс болды. Тобықтыға хабар қыл. Малды аямасын. Мәмбетейдің көмейін малмен тығындасын.
Олжай: Құп болады, баба! Айтқаныңды қалың Тобықтыға жеткіземін.
Талдау бағыты
Осы көріністен кімнің бейнесі айқынырақ ашылады? Кейіпкерге мінездеме беріңдер.
Негізгі ой
Ел ішіндегі дау-дамайдың шешімі көбіне дәстүр мен беделге сүйенген «далалық сот» үлгісінде жүзеге асқан.
Көрініс 2: Қайшылықтың шегіне жеткен сәт
Өмір — күрес: мейірімділік пен қатыгездік, жақсылық пен жамандық сияқты кереғар ұғымдар алмасып отырады. Бұл дастанда сол қарама-қарсылық айқын көрінеді.
Бірінші қыз: Мамыр-ау, ауылға да келіп қалдық. Мына қырдың асты — сенің ауылың.
Екінші қыз: Иә, ауылыңды да сағынған шығарсың.
Мамыр: Иә, сағындым ғой. Қайран менің туған ауылым… Самал желіңді сағындым-ау. Жұпар аңқыған көк шөбіңді сағындым.
Жеңгесі: О, жасаған, мына келе жатқан Еркежаным ба? Құдай-ау, сені де көретін күн болады екен-ау!
Мамыр: Иә, жеңеше, туған жердің қадірін ұзатылған қыз білмегенде кім білсін.
Көкенай: Әй, қойшы бала, анау келе жатқан топ кімдер? Айт, жаныңның барында.
Қойшы: Ол Мамыр көкем ғой, төркіндеп келе жатқан.
Көкенай: Ах, жүзіқара! Ұялмай ауылға келе жатқанын қара. Сенің құның — бір оқ қана… Былай тұрыңдар, егер өлгілерің келмесе! Қазір атамын!
Мамыр: О, Алла, жаным! Көкенай, қарғамаймын сені. Ақтық сөзімді тыңда. Менің ісім — ақ. Жазығым тек Қалқаманды сүйгенім. Сенен өлер алдындағы ақтық тілегім: Қалқаманды өлтіре көрме… Обалына қалма жазықсыз жанның. Мойныңа бір қан жүктегенің жетер. Қалқаман, қош аман бол!
Сұрақ
Көкенайдың қатыгездігіне куә болдық. Мамырдың ақтық сөзінен кейін Көкенай өз әрекетін тоқтатты ма? Жыр оқиғасы немен аяқталады?
Пікірталас: кейіпкерлер тағдырына баға беру
1) Қалқаман мен Мамырдың қосылғаны дұрыс па, бұрыс па?
Жинақтаушы пікір
Екі жас — адал махаббат иелері. Бірін-бірі шын сүйеді. Мамыр өлер алдында да Қалқаманның аман қалуын тілеп, өз сезімінің тазалығын дәлелдейді. Сондықтан олардың қосылуын дұрыс деп бағалаймын.
Даттаушы пікір
Сезімді ақылға жеңдіру керек еді: олар ата салтын бұзды әрі жақын туыс адамдардың балалары. Қазақтың «жеті атаға жетпей қыз алмау» қағидасын бұзғандықтан, бұл әрекетті ақтау қиын.
Жақтаушы пікір
Қосылуы дұрыс емес, өйткені олар туыстас адамдар. Бұл — даудың ұлғаюына, ел ішінің бүлінуіне әкелетін әрекет.
2) Көкенай әрекетін қалай бағалайсыңдар? Оның «батырлығы» көріне ме?
Жинақтаушы пікір
Ол кезде арнайы сот, түрме жүйесі болмаған. Ру билері мен ел ағалары өз үкімін шығарып отырған. Көкенай — салт-дәстүрді берік ұстанған адам; ол жазаламаса, мұндай жағдай қайта қайталануы мүмкін еді деген уәж айтылады.
Жақтаушы пікір
Көкенайдың әрекеті дұрыс: ол ру тәртібін сақтауға тырысты және дәстүр талабын орындады.
Даттаушы пікір
Көкенай — қатыгез, ескі салт-сананың адамы. Қарусыз қызды ату — батырлық емес. Екі жастың адал сезіміне ара түсіп, обалына қалды. Жырда оның батырлығы нақты эпизод арқылы ашылмайды.
Мәтіннен дәлел
«Мамыр-ау, айтып тұрсың әлденені,
Шариғат қосады екен немерені.
Қайғы ойлап жаман ырым айта берме,
Алаңсыз сүйген болсаң анық мені.»
3) Қалқаманның ел ортасынан кеткені дұрыс па?
Жинақтаушы пікір
Қалқаман салтты бұзды: атастырылған жердің батасын бұзды әрі жақын туыстың қызын алды. Ел ішінде дау көбейді. Сондықтан көзге күйік болмай, алыстауы дұрыс деген тұжырым жасалады.
Жақтаушы пікір
Ол өзін оққа байлаған туыстарын кешіре алмады, Мамырдың қайғысын да ұмыта алмады. Сондықтан ел ішінен кеткені орынды.
Даттаушы пікір
Елден кетпеуі керек еді: оны өлім жазасына кескен — нақты адамдар. Аман қалған соң ел ішінде қалып, махаббатының адалдығын дәлелдеп, Мамыр басына ескерткіш орнатса, әділет пен парыз тұрғысынан әлдеқайда мәнді болар еді.
Қорытынды ой және сабақтан алынатын тәлім
Мұғалімнің түйіндеуі
Қалқаман мен Мамырдың қосылуын біржақты «дұрыс» немесе «теріс» деп кесіп айту қиын. Ол дәуір — әйел теңдігі тапталған, қатал қағида үстем болған кезең. Екі жас жүрек қалауына ерік беріп, еркіндікке ұмтылды; Шәкәрімнің де көздегені — осы тартыс арқылы ой салу.
Көкенай — өз заманының заңын бұлжытпай орындайтын, доңайбат мінезді ел ағасы. Діни сауаты терең болса, адам қанының салмағын сезініп, мұндай қадамға бармас па еді деген ой туады. Ал Қалқаманның елден кетуі де даулы: махаббат тұрғысынан қарағанда, ел ішінде қалып, Мамыр рухын ұлықтау — биік парасат болар еді.
Тәлім
Қорытынды мақал
Ата салттан аттауға болмас,
Жүрек қалауынан тастауға болмас.
Басты мақсат — «Қалқаман – Мамыр» оқиғасынан ғибрат алу: дәстүр құндылығын да, адамдық сезімнің де жауапкершілігін қатар таразылау.
Бағалау, үй тапсырмасы және сабақтың аяқталуы
Бағалау
Оқушылардың мәтінді түсінуі, пікірін дәлелдеуі, топтық жұмыстағы белсенділігі және сөйлеу мәдениеті ескеріле отырып бағаланады.
Үй тапсырмасы
- I топ: шығарма — «Егер мен Қалқаман болсам…»
- II топ: жырға композициялық талдау жасау
- III топ: жырдағы жағымды және жағымсыз кейіпкерлерге мінездеме жазу
Сабақтың соңғы нотасы
Сабақ Шәкәрімнің «Бұл ән — бұрынғы әннен өзгерек» әнін орындаумен аяқталады.