Пәннің міндеттері
Дінтану пәнінің тәрбиелік маңызы
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2011 жылғы №511 бұйрығына сәйкес, оқушылардың дін туралы саяси-мәдени білімдерін қалыптастыру мақсатында мектептердің 9-сыныбында Ғарифолла Есімнің авторлық ұжымымен жазылған «Дінтану негіздері» курсы оқытылады.
Пәннің танымдық мазмұнымен қатар, оның тәрбиелік ықпалына ерекше мән беру маңызды. Өйткені дін туралы сауатты түсінік оқушының дүниетанымын кеңейтіп қана қоймай, адамгершілік бағдарын нақтылауға көмектеседі.
Пәннің негізгі міндеттері
- 1) Оқушыларды әлемдік және дәстүрлі діндер мен конфессиялардың тарихымен, олардың қазіргі қоғамдағы рөлімен таныстыру.
- 2) Діннің танымдық- дүниетанымдық, психологиялық-педагогикалық қырларын ашу.
- 3) Әлемдік және дәстүрлі діндер іліміндегі негізгі гуманистік қағидаларды түсіндіру.
- 4) Деструктивті діни культтер мен діни-экстремистік ұйымдар идеологиясын қабылдамау ұстанымын қалыптастыру.
- 5) Оқушылардың белсенді азаматтық көзқарасын дамыту.
Дінді түсіндіруден бастау: анықтамалар мен мән
Тәрбиелік жұмысты ең алдымен дін ұғымының мәнін ашудан бастаған дұрыс. Мысал ретінде оқушыларға әртүрлі тұжырымдарды салыстыра талдатуға болады: дін — адамды туралық пен әсемдікке жетелейтін жол; дін — өмірді тәртіпке келтіретін жүйе; дін — ақиқатқа бағыттайтын рухани жарық.
Ислам ғалымдары Құран мәтініне сүйене отырып, дінді ақылды адамдарды өз қалауымен ізгілікке бастайтын құдайлық заңнама деп түсіндіреді. Яғни, дін — адамдарды игілікке, жақсылыққа бағыттайтын қағидалар мен әрекеттер жиынтығы.
Дін қоғамның тәртіпті әрі бақытты болуына ықпал етеді: адамның жүріс-тұрысын, мінез-құлқын, ішкі жан дүниесін реттеуге бағдар береді.
Әлемдік ілімдердегі ортақ гуманистік құндылықтар
Тақырыптарды зерделеу барысында оқушылар ежелгі Рим, Грек, Иран дүниетанымдары, Конфуций ілімі, христиандық, даосизм, синтоизм секілді түрлі дәуір мен кеңістікте қалыптасқан ілімдердің барлығында да ортақ адамгершілік құндылықтар бар екенін аңғарады.
- Бауырмалдық — өзгені жатсынбау, ортақ жауапкершілік сезіну
- Мейірімділік — кешірім мен қамқорлыққа бейімділік
- Қайырымдылық — игі істі әрекетке айналдыру
- Адалдық — шындыққа берік болу
- Инабаттылық — өзін ұстай білу, әдебі мен өлшемі
- Кішіпейілділік — өзгені сыйлау, тәкаппарлықтан алыс болу
Бұл қасиеттердің әр адам бойында бар екенін түсіндірумен қатар, оларды саналы түрде дамыту — тәрбиелік жұмыстың өзегі.
Ұлт, дәстүр және таным: сабақтастық идеясы
Құрандағы мағыналық тұжырымдардың бірі — адамдардың әртүрлі болып жаратылуы және бір-бірін тануға ұмтылуы. Мұны ой елегінен өткізсек, ұлтқа бөліну әр халықтың салт-санасына сай таным-түсінік қалыптасатынын көрсетеді.
Қазақ халқы дінді терең зерттеп, тағылымын өз дәстүріне сіңіре білген. Дәстүр, ғұламалардың нақылдары мен халық даналығы адамды бауырмалдыққа, мейірімділікке, инабаттылыққа және кішіпейілділікке тәрбиелейді.
Даналық сөздер: ортақ қағида — өзгені өзіңдей сыйлау
«Ата-ананың қадірін білмеген — халық қадірін білмес.»
«Ары жоқтың ақылы жоқ.»
«Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста — сонда толық боласың елден ерек.»
«Өзің ұнатпағанды өзгеге істеме.»
«Өзіңе не тілесең, әуелі оны басқалар үшін тіле.»
«Өзі түгіл дұшпанына да жамандық тілемеуді» ұрпаққа аманат ету — қазақы тәрбиенің өзегі.
Шәкәрім тұжырымы: діннің түп мақсаты — татулық
Шәкәрім Құдайбердіұлы әлемдегі діндердің түп мақсаты ортақ екенін айта отырып, өзекке айналған үш ұстанымды атап өтеді: Құдай бар, ұждан дұрыс, қиямет шын. Ол діннің адамдарды бауыр қылуға шақыратынын, алайда кейде дінді бөліп-жару арқылы дұшпандық құралына айналдырып алатын жағдайлар болатынын ескертеді.
Қазақта: «Таза ақылмен таппаған дін — шын дін емес» деген сөз бар. Бұл ой адамның сенімін біліммен, парасатпен және жауапкершілікпен ұштастыру қажеттігін меңзейді.
Абай және «имани гүл»: үш сүю қағидасы
Абайдың: «Махаббатпен жаратқан адамзатты…» деп басталатын өсиеті — Алланы сүю, адамзатты бауырым деп сүю және әділетті хақ жолы деп тану идеяларын біріктіретін терең тағылым.
Бұл тұжырымды ашып түсіндіру арқылы сабақта діннің түп мақсатын — ізгілік пен татулықты — айқындауға болады.
Сабақ тәжірибесінен: түсініктің өзгеруі
Алғашқы дінтану сабақтарында оқушылардан «дін не үшін керек?» деп сұрағанда, «жұмаққа бару», «о дүниеде жақсы өмір сүру», «күнәдан арылу», «мына өмір жалған» секілді жауаптарды жиі еститінмін. Қазір оқушылардың бұл ойдан біртіндеп арылып, өзін-өзі тәрбиелеудің маңызын түсіне бастағаны қуантады.
Деструктивті ағымдардың алдын алу: құндылыққа сүйенген түсіндіру
Соңғы жылдары түрлі секталардың «қайырымдылық» пердесін жамылып, жастар арасында белсенді жұмыс жүргізуі алаңдатады. Сондықтан әр сабақта алдын алу мақсатында адамгершілік, мейірім, адалдық, Отанды сүю секілді негізгі қағидаларды басшылыққа алып, түсіндіру жұмыстары мен пікір алмасулар өткізу маңызды.
Сан ғасырлық тәжірибеден өткен, елдің қиын-қыстау кезеңінде тірек болған, мың жылдан бері қалыптасқан дініміз бен дәстүрімізді бір-екі жыл қалада оқыған немесе бірнеше жыл жырақта жүрген біреудің «біз адасып жүр екенбіз» деген мазмұнда насихаттауы — ақылға қонымсыз құбылыс. Мұны ұлттық тұтастыққа төнген қауіп ретінде бағалауға болады.
Білімнің орны
Кейде «иманға бет бұрдық» деген желеумен сабақ үстінде жұма намазына сұранатын жағдайлар да кездеседі. Мұндай сәттерде білімнің құндылығын дұрыс түсіндіру қажет. Пайғамбарымыздан жеткен мағынада: «Бір сағат білім үйрену — бір күнгі құлшылықтан абзал» деген ой айтылады. Білімнің маңызын жүрекпен түсініп, соған бойсұнған адамды ақылды деуге болады.
Қорытынды
Сөз соңында Пайғамбарымыздың мағыналық өсиетін еске салғым келеді: «Алла тағала сіздің ниетіңіздің дұрыстығына қарайды.» Ниетіміз түзу, біліміміз берік, ұстанымымыз адамгершілікке негізделсін.