Қазақша рефераттар

Шығарманың дамуы

Сабақ тақырыбы мен мақсаты

Білімділік

Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығымен таныстыру; дастан мазмұнын ұғындыру арқылы Қалқаман мен Көкенай әрекетіне екі түрлі көзқарас тұрғысынан баға бергізу.

Тәрбиелік

Поэма кейіпкерлерінің мінез-құлқы мен іс-әрекетін талдау арқылы адамгершілікке, мейірімділікке, қамқорлыққа баулу.

Дамытушылық

Оқушының еркін ойлауын, эстетикалық сезімін ояту; қысқаша мазмұндату арқылы тіл дамыту; сөйлеу мәдениетін қалыптастыру; сұрақ-жауап арқылы белсенділігін арттыру және өздігінен білім алуға ынталандыру.

Сабақ сипаттамасы

Түрі
Шығармашылық сабақ
Типі
Икем-дағдыны қалыптастыру
Әдістері
Мәтінмен жұмыс, пікір айту, сұрақ-жауап, сахналық көрініс, проблемалық жағдай тудыру
Көрнекілігі
Ақын портреті, интерактивті тақта, көрме, кітаптар
Пәнаралық байланыс
Тарих, салт-дәстүр

Сабақ құрылымы

  1. Ұйымдастыру: оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын тексеру, өткен материалды сұрау, тексеру, бекіту.
  2. Кіріспе: Шәкәрім туралы білімді сұрақ арқылы белсендіру.
  3. Негізгі бөлім: «Қалқаман – Мамыр» дастанын мазмұндау, талдау, жинақтау.
  4. Топтық жұмыстар: композициялық талдау, аннотациялық талдау, өлең құрылысы.
  5. Пікірталас: кейіпкерлер әрекетіне моральдық-әлеуметтік баға беру.
  6. Қорытынды: ғибрат, бағалау, үй тапсырмасы.

Сабақ жоспарының өзегі

1) Ұлы Абайдың ізбасар інісі

Шәкәрімнің өмірі мен ақындық қалыптасуы: Абай мектебінің ықпалы, өзіндік ізденіс, көптілділік, рухани-танымдық кеңістік.

2) Іздендіру бағытындағы жұмыстар

Сұрақ-жауап, мәтінмен жұмыс, диалог, сахналық көрініс арқылы оқушылардың өздігінен ой қорытуы мен дәлел келтіруі.

3) «Қалқаман – Мамыр» тарихи хикая

Мазмұндау, талдау, жинақтау: композиция, көркемдік тәсілдер, кейіпкер әрекетіне баға, қорытынды ғибрат.

Кіріспе бөлім: Шәкәрім туралы сұхбат

Негізгі деректер

  • Туған жылы, жері: 1858 жыл, Шыңғыстау бөктері.
  • Тегі: Абайдың ағасы Құдайбердінің баласы.
  • Тәрбиесі: Әкесі ерте қайтыс болған соң, Шәкәрімді Абай қамқорлығына алады.
  • Ізденісі: Арнайы оқу орнында оқымаса да, өз бетінше білімін тереңдетеді; араб, парсы, түрік тілдерін меңгеріп, орыс тіліне де жүйрік болады.

Ақындық бұлақтың ашылуы

Шәкәрім жеті жасында әкесінен айырылады. Осы оқиға оның ішкі әлемін терең толқытып, тұңғыш өлеңінің тууына себеп болады. Естелікке айналған осы сәт кейін Абайдың: «Өлең жазбасын демеңдер, жазсын, бүгіннен бастап өзім тәрбиелеймін» деген ұстанымымен сабақтасып, Шәкәрімнің ақындық жолын айқындай түседі.

Негізгі ой

Халық Шәкәрімді Абайдан кейінгі көрнекті тұлға ретінде танып, «екінші Абайымыз» деп құрметтеді. Бұл — дарынға берілген әділ баға.

Негізгі бөлім: дастан мазмұны және кейіпкерлер

«Қалқаман – Мамыр» неге тарихи хикая?

Ақын поэманы тарихи хикая деп атайды. Оқиғалар «Ақтабан шұбырынды» кезеңімен сабақтас ортада өрбиді. Алғашқы шумақтарда Әнет баба, Мәмбетей, Қалқаман, Мамыр есімдері аталып, оқырман кейіпкерлер әлемімен танысады.

Әнет баба мен руаралық қатынас

Әнет баба — арғынның ел ағасы, би әрі молда, ғұлама. Ақын оны әділдігімен, парасатымен таныстырады. Туыстық желі арқылы Қалқаман мен Мамырдың жақын аталас екені айқындалып, драманың түйіні осы жерден-ақ білінеді.

Мамыр бейнесі

Мамыр — байдың ерке өскен, сұлу да ақылды қызы. Әкесі оны ерекше мәпелеп, ел де соған қарайлайтын хәлге жетеді. Мамырдың мінезі еркіндеу суреттеледі: қыз киімін кимей, өзін «ер баладай» ұстайтын қыры да беріледі. Қалқаманмен кездесуі — сезімнің оянуына алып келетін бұрылыс.

Тосын оқиға: той және бастаңғы

Сәмеке хан жеңістен соң той жасайды. Ел тойға кеткенде, жастар бастаңғы құрады — үлкендер жоқта жастардың бас қосуы.

Екі кедергі

  • Бірінші: Мамырдың бұрыннан айттырылып қойылуы.
  • Екінші: Екі жастың жақын туыстығы (ата салтына қайшы жағдай).

Шешім

Сезімге ерік берген Қалқаман мен Мамыр кедергілерді аттап өтіп, қашып кетеді. Дәл осы тұс — жанжалдың бастау нүктесі.

Сахналық көріністер: мейірім мен қатыгездік қақтығысы

Әнет бабаның ұстанымы

Әнет баба ел бірлігін, тыныштықты ойлайды. Ол жастарға жаны ашыса да, ру ішіндегі қатал заңның салмағын біледі. Қалқаманды аман алып қалудың жолын іздеп, «мал беру», «құн төлеу» сияқты бітім амалдарын қарастырады. Амалы таусылғанда ғана ең жеңіл жолын іздеп, үкімнің өзін жұмсартуға тырысады.

Ұғым

Мінездеме — шығарма кейіпкерінің мінезін, дүниетанымын, әрекет себептерін танытатын талдау.

Көкенайдың қаталдығы

Көкенай төркіндеп келген Мамырды атып өлтіреді. Мамырдың ақтық сөзі — кешірім мен жан тазалығының көрінісі: ол өзін ақ деп санайды, «жазығым — Қалқаманды сүйгенім» дейді және Қалқаманды өлтірмеуді өтінеді. Алайда Көкенай тоқтамай, Қалқаманды да жазалауды талап етеді.

Оқиға түйіні

Ақырында Қалқаманға да оқ атылады, бірақ ол аман қалады. Ел ішінде қалмай, «құлақ естімес, көз көрмес» алыс жаққа кетіп, жаңа өмір бастайды.

Топтық жұмыстар: талдау және теория

1-топ: композициялық құрылым

  1. Басталуы: оқиғаның бастауын танытатын бөлік.
  2. Байланысы: Қалқаман мен Мамырдың бірін-бірі ұнатуы; бастаңғы; сөз байласуы.
  3. Дамуы: Мамырдың айттырылуы; шиеленістің қоюлануы.
  4. Шарықтау шегі: екі жастың серттесуі; ру аралық жанжалдың күшеюі.
  5. Аяқталуы (шешімі): Мамырдың қаза болуы; Қалқаманның елден кетуі.

Композиция — басталу, байланыс, даму, шарықтау шегі, шешім сияқты бөліктердің тұтастығы.

2-топ: аннотациялық талдау

Эпизодтар желісі

  • Кездесу: екі жас алғаш көргеннен-ақ бірін-бірі ұнатады.
  • Бастаңғы: үлкендер кеткенде жастар бас қосады.
  • Тосын жағдай: Мамырдың атастырылғаны белгілі болады.
  • Батыл шешім: екеуі қашып кетеді.
  • Қатыгездік: Көкенай Мамырды атып өлтіреді.

Көркемдік әдістер (негізгілері)

  • Баяндау: оқиғаны желілі түрде көркем әңгімелеу.
  • Суреттеу: орта, жағдай, кейіпкер ерекшелігін таныстыру.
  • Диалог: кейіпкерлердің сөйлесуі арқылы мінезді ашу.
  • Портрет: кейіпкердің сыртқы келбетін, тұлғасын суреттеу.

3-топ: өлең құрылысы (үлгі)

Өткен іс ойға күңгірт, көзге танық,
Көрмесе де білгенге бәрі қанық.
Мың жеті жүз жиырма екінші жыл,
Қазақтың Сыр бойында жүргені анық.

Хан Шыңғыс деген тауда тұрмыз бізде,
Егер де іздесеңдер, сонан ізде.
Тобықты да Құнанбай қажы десе,
Басты кісі біледі Орта жүзде.

Бұл бөлімде буын өлшемі, ұйқас түрі, ырғақтық құрылым үлгі арқылы талданады.

Пікірталас: үш сұрақ, үш қақтығыс

1) Қалқаман мен Мамырдың қосылғаны дұрыс па, бұрыс па?

Жақтаушы уәж

Екеуі — адал махаббат иелері. Мамырдың соңғы тілегі де Қалқаманның амандығы болды. Бұл — сезімнің беріктігін айғақтайды.

Даттаушы уәж

Сезімді ақылға жеңдіру керек еді: олар ата салтын бұзды, әрі өзара туыстық жақындығы «жеті атаға қыз алмау» қағидасына қайшы.

Түйін: бұл мәселені біржақты кесіп айту қиын: махаббат пен дәстүр талабы тартысады.

2) Көкенай әрекеті қалай бағаланады?

Жақтаушы уәж

Ол — өз дәуірінің заңын берік ұстанған, ру тәртібін қорғаған адам. Ол кезде далалық сот, үкім, жаза ру басылары арқылы жүрді; Көкенай әрекетін жақтаушылар оны «тәртіп үшін жасалған қатаң шара» деп түсіндіреді.

Даттаушы уәж

Қарусыз, қорғансыз адамды өлтіру — батырлық емес. Екі жас өлім жазасына татитын қылмыс жасаған жоқ; Көкенай — қатігездікке бой алдырған, ескі санаға шырмалған тұлға.

Негізгі қайшылық: «қоғамдық тәртіп» пен «адам өмірінің құндылығы» арасындағы өлшем.

3) Қалқаманның елден кетуі дұрыс па?

Жақтаушы уәж

Дәстүр бұзылып, дау күшейген жағдайда елден кетуі — қақтығысты ұлғайтпау амалы. Сонымен бірге Қалқаман үшін ел ішінде қалу — Мамыр қайғысын күн сайын жаңғырту болар еді.

Даттаушы уәж

Елден кетуі — күйректік белгісі. Ол ел ішінде қалып, Мамырдың есімін ардақтап, ақиқатын қорғап, өз махаббатының беріктігін ісімен дәлелдеуі керек еді.

Қорытынды ой және ғибрат

Мұғалімнің жинақтаушы пікірі

Оқиғаға баға беру оңай емес: бір жағында — еркіндікке ұмтылған жүрек қалауы, екінші жағында — қатал дәуірдің заң-қағидасы. Шәкәрім осы қақтығысты көрсету арқылы өз заманының әділетсіз тұстарын сын тезіне салады. Көкенай — ескі тәртіптің «дұрыс» деп есептелген, бірақ адамшылық өлшемімен ауыр әрекетке барған бейнесі.

Сабақтан алынатын тәлім

Ата салттан аттауға да болмайды,
Жүрек қалауын тастауға да болмайды.

Ең маңыздысы — «Қалқаман – Мамыр» оқиғасынан ғибрат алу: дәстүрдің мәнін түсіну, адам өмірінің құнын сезіну, әділет пен мейірімділіктің таразысын табу.

Бағалау

Оқушылардың жұмысы жауаптарының дәлелділігі, мәтінмен жұмыс сапасы, топтық талқылауға қатысуы және сөйлеу мәдениеті бойынша бағаланады.

Үй тапсырмасы

Шығарма тақырыбы: «Егер мен Қалқаман болсам…»