Сұлтанмахмұт реалист ақын
Біртуар таланттың өлшемі
Әрбір ұлттың тарихында қатарынан суырылып шығатын ғажайып таланттар болады. Ондай перзентін қазақ халқы «біртуар» деп атайды. Олар аз жасай ма, көп жасай ма — бәрібір: халықтың азаматтық тарихын да, соған сабақтас рухани тарихын да олжаға кенелтіп, көркейтіп кетеді. Өз дәуіріне айрықша ықпал етіп, әдеби ортаға жаңа бағыт, жаңа өріс ашады.
Ұлы сыншы В. Г. Белинскийдің орыс әдебиетінің бір кезеңін Гоголь есімімен байланыстырып «Гоголь дәуірі» деуі — осы құбылыстың дәлелі. Қазақтың ой дүниесінде аз жасап, көп іс тындырған Сұлтанмахмұт Торайғыров — сондай біртуар перзенттердің бірі.
Сұлтанмахмұт Торайғыров: дәуір және тұлға
Сұлтанмахмұт Торайғыров — ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің аса көрнекті ақыны, ойшылы, жазушысы. Ол — Ұлы Абай дәстүрін жалғастырушы. Абай ашқан поэтикалық мүмкіндікті өз дәуірінің қоғамдық шындығын, қайшылығын бейнелеуге кең әрі еркін пайдаланды. Сұлтанмахмұт Абай өрнегін меңгеріп қана қоймай, өз ақындық қуатымен оны ілгері дамытты.
Қоғамдық-әлеуметтік өмір шындығын батыл әрі реалистік сапада көрсеткен шығармалары арқылы ол тек өз биігін анықтап қойған жоқ, тұтас бір дәуір — ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің табиғатын айқындаған ірі құбылысқа айналды.
Әдеби мұрасының өзегі
- Реализм және халықтық сипат
- Сыншыл көзқарас, қоғамдық дерті дәл тану
- Лириканың басымдығы: саяси және көңіл күй лирикасы
Шығармашылық ауқымы
- Жүзден астам өлең
- 5–6 поэма
- 2 роман
- 7–8 мақала, очерк, әңгіме
Тарихи кезеңнің дүмпуі және ақын санасы
Сұлтанмахмұт екі дәуір тоғысында, аса күрделі кезеңде өмір сүрді. Ресей тарихындағы және Ресей құрамындағы қазақ халқы тарихындағы өрлеу мен сілкініс қатар жүрген дәуір — көтерілістер, соғыстар, революциялар кезеңі — ақынның дүниетанымына да, шығармаларының тақырыптық мазмұнына да тікелей әсер етті.
Ақын өмір сүрген уақыттағы ірі оқиғалар
- 1905–1907 жылдардағы буржуазиялық-демократиялық революция
- 1914–1918 жылдардағы империалистік соғыс
- 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс
- 1917 жылғы Ақпан революциясы және сол жылғы Қазан төңкерісі
- 1918–1920 жылдардағы азамат соғысы
Ақын — заман перзенті. Сұлтанмахмұттай ірі ойлы, асау жүрек, лапылдап жанған ақын көз алдында өтіп жатқан өзгерістердің ешқайсысына бейтарап қарай алмады. Ол саналы шығармашылық жолын шындықты іздеумен байланыстырды және сол сертінен өмір бойы айнымады.
Өмірбаян белестері
Сұлтанмахмұт Торайғыров 1893 жылғы 29 қазанда қазіргі Солтүстік Қазақстан өңіріндегі Қызылту ауданында дүниеге келіп, 4–5 жасынан Павлодар облысының Баянауыл ауданында өседі. Арғы атасы — Торайғыр би, ел ішінде шешендігімен аты қалған тұлға. Әкесі Әубәкір (ел ішінде Шоқпыт, Шоқа атанған) — момын, кедей шаруа болған.
Болашақ ақын алты жасында әкесінен хат танып, кейін ауыл молдаларынан білім алады. 1904–1905 жылдары Тортай молдадан, 1906–1907 жылдары Мұқан молдадан оқиды. 1908–1910 жылдары Баянауылдағы медреседе білім алады. Бұл жылдары тұрмыстық ауыртпалық та қатар жүреді: молданың үйінде жатып оқып, қара жұмыс істейді. Өлеңге құмарлығын да жасырын ұстауға мәжбүр болған тұстары бар.
«Күн болам» деген мұрат
«Қараңғы қазақ көгіне,
Өрмелеп шығып, күн болам.
Қараңғылықтың көгіне,
Күн болмағанда кім болам?!»
Білімге құштарлық пен халыққа қызмет ету идеясы осы өлең жолдарында айқын көрінеді. Бұл кезеңде ақын көп оқып, көп жазады.
Алғашқы шығармашылық ізденістер
Ізденіс жылдарында жазылған туындыларында ағартушылық мақсат, ой серпілісі басым. Сол уақыттағы өлеңдерінің қатарында: «Оқудағы мақсат не?», «Қандай?», «Зарлау» секілді шығармалар аталады.
Томск кезеңі: еңбек, жоқшылық және білім
1916 жылдың күзінде Сұлтанмахмұт Томскіге барып, курсқа түседі, орта мектепке даярланады. Ол негізгі сабақтарымен қатар орыс халқының классикалық әдебиетін, тарих, философия, география еңбектерін көп оқиды.
Өзі жазған хаттан үзінді
«... Жұмысымда бір ғана обед етем; құр шай мен нан. Киім алғаным жоқ. Киноға, кештерге бір мәрте болсын барғаным жоқ. Күні-түні айналдырғаным — ала қағаздың беті... хәлім осы. Сонда да бір қайғырмаймын. Бір тиыным қалғанша оқимын. Сонан соң тұрмыс қандай жүк салса да көтерем. Бірақ көңілім оқуда болмақ...»
Бұл үзінді ақынның мінезін айқындайды: жоқшылыққа мойымай, білімді өмірлік мұратқа айналдырған табандылық.
Революциялар дәуірі және үміт
Ақпан революциясы тұсында қазақ оқығандарының едәуір бөлігі секілді, Сұлтанмахмұт та «енді таң атты» деген үмітке берілді: бостандық, теңдік орнайды, зорлық пен мұқтаждық жойылады деп сенді. Бұл қуаныш — сол кезеңді аңғал қабылдаудан туған сезім еді.
Осы уақытта ол «Социализм» мақаласын, сондай-ақ «Осы да әділдік пе?», «Дауылдағы әбігер», «Ғайса кім?» сияқты шығармаларын жазады. Бұл туындылардан ақынның болашаққа сенімі, демократиялық-революциялық ой-пікірі айқын байқалады.
«Адасқан өмір», «Кедей», «Айтыс» поэмаларында және өзге еңбектерінде ақынның халық жағында екені, әділетті қоғам орнауын тілейтіні көрінеді.
«Айтыс» поэмасының идеялық өзегі
Поэмада «дала ақыны» мен «қала ақыны» арқылы әртүрлі қоғамдық көзқарастар қақтығысады. Дала ақыны буржуазияшыл-ұлтшыл бағыттағы пікірлерді, автономия алу идеяларын баяндайды; қала ақыны оны сынайды. Поэманың аяқталмай қалуына байланысты түйіні толық ашылмайды, дегенмен ақынның алашордашыл бағдардан алшақтап, олардың бағдарламасын сынға алғаны аңғарылады.
Қысқа ғұмыр, мәңгі мұра
Сұлтанмахмұт Торайғыров 1920 жылғы 21 мамырда, 27 жасында қайтыс болды. Ол Шідерті өңірінде сырқаттанып, кейін дертінен айыға алмады. Қыршын кеткен ақын өз еңбегінің жемісін толық көзімен көріп үлгермеді.
Ақын іздеген шындық — халық дертіне ем табу, қараңғы көкке «күн» болу, мұздаған жүректі жібіту, көз жасын тыю, теңсіздік пен мұқтаждықты жою, сөйтіп елді ерікті, мәдениетті, бақытты ету еді. Бұл мұратты ол өз дәуірінің қоғамдық өзгерістерімен сабақтастыра түсінді.
Шығармаларының басты қасиеті
Ақын мұрасын тұтастыратын екі іргелі сипат бар: реалистік болмыс және халықтық рух. Оның күйініші мен үміті құр қиялдан емес, қазақ өмірінің нақты шындығынан туған.
Сыншыл реализм және лирика
Сұлтанмахмұт қоғамның таптық-әлеуметтік, мәдени ахуалын егжей-тегжейлі танып, болмашы міннің өзін көріп, өткір сынай білді. Сонымен қатар ол — сыршыл лирик: поэзиясында табиғат пен махаббаттан гөрі саяси және көңіл күй лирикасы басым.
Әдеби ықпал және тарихи орны
Ақын шығармаларынан қазақ-татар әдебиетімен қатар, ұлы орыс классикалық әдебиетінен тақырып-идея, көркемдік шеберлік тұрғысынан ұтымды үйренгені байқалады. Ол орыс әдебиетінің озық дәстүрін танып, шығармашылық тұрғыдан игерді.
Сұлтанмахмұт қазақтағы Абай мен Ыбырай негізін салған жаңа сыншыл-реалист әдебиетті ілгері дамытып, жаңа биікке көтерді. Өз тұстастарымен салыстырғанда шоқтығы биік, тұлғасы дара ақын ретінде Абайдан кейінгі дәуірдің ірі тарихи белесіне айналды.
Ол халқына өз заманында ғана қызмет етіп қойған жоқ: жарқын бейнесі мен өміршең мұрасы арқылы елін сүюге, еңбекке, ерлікке үндеп, бүгін де рухани қызметін жалғастырып келеді.