Жоғары жүйке қызметінің ерекшеліктері тақырыбында жаңа тақырыпты ашу үшін презентация арқылы суреттер көрсетіп, оқушыларды сыни ойлаттым
Сыни тұрғыдан ойлау: мәні мен маңызы
Сыни тұрғыдан ойлау — Қазақстандағы білім беруді дамыту үшін маңызды қазіргі педагогикалық ұстанымдардың бірі. Бұл бағыт оқушылардың да, мұғалімдердің де ойлауды саналы түрде қабылдап, дәлелге сүйеніп әрекет етуіне жол ашады. Сыни ойлау «сынау» емес, шыңдалған, негізделген пайым: ақпаратты бақылау мен тыңдау арқылы дәлел жинақтау, өлшемдерге сүйеніп бағалау және шешім қабылдау.
Нақтылау
Сыни ойлау тек ересектерге немесе жоғары сынып оқушыларына ғана тән деген пікір дұрыс емес. Дұрыс ұйымдастырылған оқу әрекеті жағдайында бастауыш және орта буындағы балалар да өз даму деңгейіне сай ойлауын шыңдап, айқын нәтижеге қол жеткізе алады.
Сабақта «сыни тұрғыдан ойлауға үйрету» модулін жүйелі қолдану оқу үдерісін жаңартып, мұғалім мен оқушы арасындағы байланысты күшейтеді және білім сапасының артуына ықпал етеді.
Қою мақсат және теориялық тірек
Енгізудегі негізгі мақсат
- Өзіндік пікір айтуға және баламалы шешім қабылдауға үйрету.
- Қарсы пікір айту мәдениетін қалыптастыру.
- Дәлелдерді талдау, салыстыру және сұрыптау дағдыларын дамыту.
- Оқушының өз әрекетіне жауапкершілігін күшейту.
Выготский идеясы: ЖАДА
Өз тәжірибемде Выготскийдің оқушылар жақын арадағы даму аймағында (ЖАДА) жұмыс істегенде когнитивті дамуы жақсаратыны туралы пікірін (нұсқаулық, 28-бет) нақты байқадым. Тапсырмаларды деңгейге сай ұсыну, қолдау көрсету және бірлескен жұмыс оқушыны жаңа деңгейге жетелейді.
Практикалық белгі: топ құру, топ ережесін бірлесіп жасау сияқты қарапайым әрекеттердің өзі оқушылардың пайымдауын, келісімге келуін және дәлел келтіруін талап етеді.
Сабақтар топтамасынан тәжірибе
1-сабақ: «Ұйқы және оның маңызы»
Сабақ дәстүрлі емес тренингтен басталды: оқушылар қалай амандасқысы келсе, сол тәсілмен амандасты (иықпен, көзбен, аяқпен т.б.). Бұл әрекет қайталамауға ұмтылуды, тез ойлауды және бір-бірінің идеясын байқап отыруды талап етті. Нәтижесінде қызығушылық артты, сыныпта еркін диалог қалыптасты.
Сыни сұрақтар
- Адам не үшін ұйықтауы керек?
- Ұйықтамай жүрсек, қандай күйде болар едік?
Әдіс
Мәтінмен жұмыс және проблемалық сұрақтар арқылы талқылау. Сұрақ дұрыс қойылса, ол сабақтың тиімді құралына айналады (нұсқаулық, 41-бет).
Бағалау
«Бас бармақ» тәсілі арқылы түсіну деңгейін жедел анықтадым.
Шығармашылық тапсырмадағы дәлелдер
«Ұйқышыл адам» бейнесі
Бір топ «ұйқышыл адамды» «Жалқаубек» деп атап, тірек-сызба арқылы сипаттады. Бұл атау қою, белгілерді іріктеу және құрылымдау дағдысын көрсетті.
«Аз ұйықтайтын адам» бейнесі
Екінші топ кеңседе отырған адамның суретін салды: «Бұл адам мансапты ғана ойлап, күні-түні жұмыс істейді, сондықтан денсаулығына уақыт таппайды» деп дәлелдеді. Бұл — себеп-салдар байланысын құру.
Жаңа тақырыпты меңгеруде «тыңдайтын үшбұрыштар» әдісін қолданғанда рөлдерді оқушылар өздері таңдады. Қабілеті жоғары оқушылардың «спикер» рөлін алуы жауапкершілік пен ойды жинақтап жеткізуді талап етті; ал үнсіздеу оқушылар жеңілірек рөлдерге ұмтылды. Бұл бақылау тапсырмаларды саралаудың қажет екенін көрсетті.
2-сабақ: «Жоғары жүйке қызметінің ерекшеліктері»
Сабақ 1 мамыр мерекесі қарсаңында өткендіктен, әр ұлттың сәлемдесуі арқылы ұйымдастырылды. Оқушылар әр тілде амандасып, мәдени контексті байқап, салыстыру арқылы мағына іздеді.
АКТ арқылы ойландыру
Презентациядағы суреттерді талдату арқылы оқушылар диалогке түсіп, болжам жасап, дәлел келтірді. Бұл жерде ақпараттық-коммуникациялық технология сыни ойлауды жандандыратын құралға айналды.
Кластер әдісі
Кластер құрастыру жаңа тақырыпты жүйелеуге көмектесті. Жұмыс жұппен болғандықтан, оқушылар бір-бірін жетелеп, ойды толықтырып отырды.
Оқушының тосын пайымы
Сергіту сәтінде әріптерді айтуға байланысты үнсіздеу оқушым Асхат: «"Х" әрпін тағы айтсақ қалай болады?» деп ұсыныс айтты. Неге дәл осы әріп екенін сұрағанда, ол «"Х" көңіл күйді көтереді» деп уәж келтірді. Бұл — өз ойын негіздеу және бастама көтеру арқылы көрінген сыни ойлау.
Ой қорытуда жұптық тапсырмаларды оқушылардың жеке ерекшеліктеріне сай ұсындым: бірі эссе жазды, бірі өлең құрастырды. Сыни ойлай алатын оқушылардың бойынан табандылық, икемділік, сезіну, өз қатесін түзету және бір шешімге келу сияқты қасиеттер байқалды.
3-сабақ: «Жоғары жүйке қызметінің топтары»
Оқушы сыни ойлауы үшін жайлы атмосфера және жеткілікті уақыт қажет. Сабақты «Жүректен жүрекке» әдісімен бастап, жылы лебіз айту арқылы сенімді орта қалыптастырдым.
Сыныптағы қарым-қатынастың күшеюі
Досым есімді оқушым: «Барлығыңыз бірлікте болыңыздар. Адамда осы қасиет болса, өзін жалғыз сезінбейді» деді. «Неге?» деген сұраққа ол топпен жұмыс істей бастағалы өзін жайлы сезінетінін айтып, жеке тәжірибесіне сүйеніп қорытынды жасады.
Сабақты топтық таныстырылым форматында өткізу оқушыларды сөйлесуге, талқылауға, пікір алмасуға және бір-бірін оқытуға жетеледі. Бұл өзара қарым-қатынасты нығайтты.
Тақырыпты ашу: «Қазақстанның жеті кереметі»
Әлемнің жеті кереметін көрсетіп, талдатқаннан кейін «Қазақстанның жеті кереметін» ұсынуды тапсырдым. Осы сәтте үнсіз оқушылар да ашылып, ой ұшқырлығын көрсетті:
- Самал: Ақтөбедегі Президент саябағын ұсынды, тәуелсіз елдің тұңғыш Президентінің есімімен байланыстырып дәлелдеді.
- Мақсат: Жұмбақтас ескерткішін атап, «бірде кемпірге, бірде қызға ұқсайды» деп ерекшелігін негіздеді.
- Асхат: ауылдағы бұлақты ұсынды — жергілікті құндылықты байқап, таңдау жасады.
Топқа бөлу
«Мозайка» әдісі арқылы екі топқа бөлдім. Жақсы ұйымдастырылған топтық жұмыс әлеуметтік өзара әрекеттесуді, тиімді араласуды және проблеманы шешу дағдыларын дамытады.
Тапсырмалар
- 1-топ: темпераменттерді Венн диаграммасымен салыстыру.
- 2-топ: «Жігерлі адам қандай?» тақырыбында сурет арқылы сипаттау.
Постер қорғау кезінде оқушылар бір-бірін толықтырып, дәлелдерін нақтылады. Осы тапсырма барысында Мақсаттың сурет салуға бейімділігін аңғардым. Жалпы сыни ойлайтын оқушылар белсенді келеді: олар сұрақ қояды, дәлелдерді талдайды және мағынаны тану үшін стратегияларды саналы қолданады (нұсқаулық, 54-бет).
Бекіту және қорытындылау
- «Конверттегі сұрақтар» арқылы әр оқушы өз деңгейіне сай жауап беріп, стикерге жазды.
- Темпераментті анықтайтын тест арқылы оқушылар өз ерекшелігін таныды.
4-сабақ: «Жоғары жүйке қызметінің зақымдануы және алдын алу шаралары»
Ынтымақтастық атмосферасын орнату үшін әріптер арқылы амандасу ұйымдастырылды. Жайна «С» әрпіне сөйлем құрағанда: «Сәлем, сабақта сүйкімді сөздер сөйлеген серіктестерім» деп күтпеген, әсерлі жауап берді. Бұл оқушылардың еркін ойлай алатынын және өз бетінше шешім қабылдайтынын көрсетті.
Тақырыпты ашу
Темекінің зияны мен нашақорлық туралы бейнеролик көрсетіп, диалог арқылы жоғары дәрежелі сұрақтар қойдым. Мұндай сұрақтар оқушыларды ақпаратты қолдануға, қайта құруға, кеңейтуге, бағалауға және талдауға итермелейді.
Сұрақ үлгілері
- Адамның темекі тартуының негізгі себептері қандай деп ойлайсыз?
- Есірткі деген не? Қандай түрлерін білесіз? Мысал келтіре аласыз ба?
Жағдаятты талдау: топтық шешімдер
Үш топқа бірдей жағдаят беріліп, белгіленген уақытта әр топ шешімін ұсынды. Оқушылардың жауаптары қысқа болса да, логика мен дәлелге сүйену байқалды:
- Жайна: темекі шегетін адамның жиі жөтелуін негізге алып, себеп-салдар байланысын көрсетті.
- Асхат: «үйінен темекі иісі шығады» деген болжам арқылы қорытынды жасады.
- Самал: темекінің өмірді қысқартатыны туралы уәж келтіріп, ойын жүйелі жеткізді.
Құндылықтық бағдар
Сабақта «Қазақстан–2030» бағдарламасындағы салауатты өмір салтын қалыптастыруға қатысты үш бағытты негізге алдым: темекіні тоқтату, нашақорлыққа қарсы күрес, араққа қарсы күрес. Осы бағыттарға сүйеніп, оқушыларға шығармашылық тапсырмалар ұсындым.
1-топ
«Темекі тегін келмейді, теңгеге келеді»
Жарнама/постер арқылы темекіден аулақ болу жолдарын ұсынды.
2-топ
Эссе
Денсаулыққа зиян әдеттердің салдарын талдап жазды; Самал мәтінді анық әрі нанымды жеткізді.
3-топ
«Біз нашақорлыққа қарсымыз!»
Презентация арқылы дәлелдер мен үндеуді құрылымдап ұсынды.
Тапсырмалар барысында кей оқушылардың жасырын қабілеті ашылды: Асхат постерге сурет салып, өз дарынын көрсетті. Жалпы, сурет, өлең, эссе сияқты форматтар оқушыға ойды әр қырынан құрастыруға мүмкіндік беріп, сыни ойлауды күшейтеді.
Қорытынды: сыни ойлау — саналы мағына іздеу
Сыни тұрғыдан ойлау — саналы түрде мағына іздеу, өз көзқарасын нақтылап, өзгелердің пікірін ескеріп, мүмкіндігінше объективті пайым жасау және қисыны жоқ сенімнен бас тарта білу. Ол жаңа идея ұсынуға, жаңа мүмкіндіктерді көруге және мәселе шешуде тиімді жол табуға көмектеседі.
Алдағы жоспар
- Пәнді басқа пәндермен ықпалдастыра отырып, жеті модульді сабақ жоспарлауында жүйелі басшылыққа алу.
- Оқушылардың қызығушылығын арттыру үшін дидактикалық материалдар мен басқатырғыштар құрастыру.
- Сабақтағы сұрақ қою мәдениетін тұрақты түрде дамытып, жоғары дәрежелі сұрақтарды жүйелі қолдану.
Осы бағыттарды нығайта отырып, оқушылардың ой ұшқырлығын, жан-жақтылығын және жауапкершілігін арттыруды өз жұмысымның маңызды міндеті деп білемін.