Қазақша рефераттар

Ашық дауыстыларды ата

Сабақтың мақсаты мен бағыттары

Бұл сабақтың негізгі мақсаты — езулік дауысты дыбыстардың жасалу жолдарын меңгерту, оқушылардың ауызша және жазбаша талдау дағдыларын жетілдіру, дұрыс сөйлеу мен сауатты жазуға бағыттау.

1) Білімділік

  • Ауызша және жазбаша талдау жұмыстарын жүргізу арқылы теорияны бекіту.
  • Оқушыларды дұрыс сөйлеуге және сауатты жазуға үйрету.
  • Ізденіс арқылы нәтижеге өз бетінше жетуге дағдыландыру.

2) Дамытушылық

  • Дыбыстарға «математикалық тәсілмен» мінездеме беру дағдысын қалыптастыру.
  • Сөйлеу мәдениетін дамыту, дыбыстауды дұрыс қою.

3) Тәрбиелік

  • Ана тілін қадірлеуге тәрбиелеу.
  • Білімділікке, сауаттылыққа баулу.
  • Отанды сүю сезімін күшейту.

Сабақ форматы

Сабақтың түрі
Аралас
Сабақтың әдістері
Түсіндірмелі, сұрақ-жауап, интерактивті

Пәнаралық байланыс

Әдебиет, тарих, ағылшын тілі, орыс тілі, математика, ән сабағы, өзін-өзі тану.

Сабақтың құрылымы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу.
  • Сыныптың сабаққа дайындығын ұйымдастыру.

II. Үй тапсырмасын тексеру

248-жаттығу бойынша жұмыстар тексеріледі. Қайталау сұрақтары сұрақ-жауап әдісімен бекітіледі және білімдері бағаланады:

  1. Фонетика дегеніміз не?
  2. Қазақ әліпбиі дегеніміз не?
  3. Дауысты дыбыстар дегеніміз не?
  4. Ашық және қысаң дауысты дыбыстар дегеніміз не?
  5. Еріндік дауысты дыбыстар дегеніміз не?

Жаңа сабаққа кіріспе

«Қазақ тілі — біздің мемлекеттік тіліміз — өсіп-өркендеп келеді. 2020 жылға қарай мемлекеттік тілді меңгергендердің қатары 95 пайызға жететін болады…»

— Н. Ә. Назарбаев

«Бағдаршам» әдісі: әр оқушы сабаққа дайындығын түрлі түсті дөңгелек арқылы белгілейді.

Әдеби байланыс: Мұқағали Мақатаев

Қысқаша дерек

Оқушылар Мұқағали Мақатаевтың туған күні 9 ақпан екенін біледі. Ақын 1931 жылы Алматы облысы, Райымбек ауданына қарасты Қарасаз ауылында дүниеге келген. Балалық шағы Ұлы Отан соғысымен тұспа-тұс келіп, ол он жасынан бастап соғысқа кеткен әкесін сағынып өлеңдер жаза бастаған. Мұқағали үшін өлең — өмірдің өзегіндей болған: ол өлеңмен өмір сүрді, өлеңмен мәңгілікке аттанды.

Поэма үзіндісі («Аққулар ұйықтағанда»)

Оятып, дүниені дел-сал қылып,

Тамыздың таңы да атты тамсандырып,

Сай-сайдан босалаған боз ала таң,

Таудағы тіршілікке ән салдырып,

Еміндіріп, еріксіз қарсы алдырып,

Бұлбұлға, дүниеге жар салдырып,

Тамыздың таңы да атты тамсандырып.

Қасқа таң. Бұлбұл үні. Көл бетінде —

Аққулар ұйықтап жатыр тербетіле.

Практика: дыбыстық мінездеме және фонетикалық талдау

I. «Математикалық тәсіл» арқылы дыбыстық мінездеме

«Аққулар» сөзіне дыбыстық мінездеме жасаймыз. Белгілер: □ дауысты ▲ дауыссыз

Мысал: «Аққулар» сөзінде 7 дыбыс бар: 3-уі дауысты, 4-уі дауыссыз.

  • 3□ (а, у, а) — дауысты дыбыстар: айтқанда ауа ауыз қуысында кедергіге ұшырамай, еркін шығады.
  • 4▲ (қ, қ, л, р) — дауыссыз дыбыстар: айтқанда ауа әртүрлі кедергілерден өтіп, қысылып шығады.

а) Тілдің қатысына қарай

  • Тіл арты (жуан): а
  • Тіл алды (жіңішке): (осы сөз контексінде жіңішке дауысты қолданылмайды)

Жуан дауыстыларда тілдің ұшы сәл кейін тартылады, үсті сәл дөңестенеді. Жіңішке дауыстыларда тілдің ұшы сәл ілгері созылып, үсті төмендейді.

ә) Жақтың ашылу дәрежесіне қарай

  • Ашық: а
  • Қысаң: у

Ашық дауыстыларда жақ кең ашылады, қысаң дауыстыларда жақ тар ашылады.

б) Ерін мен езудің қатысына қарай

  • Еріндік: у
  • Езулік: а

Езулік дауыстыларды айтқанда ерін жиырылып, езу артқа қарай тартылады. Еріндік дауыстыларды айтқанда ерін дөңгеленіп, алға қарай сүйірленеді.

II. Фонетикалық талдау үлгісі («Қарасаз»)

  • 7 дыбыс, 7 әріп
  • 3 буын: 1-буын — ашық, 2-буын — ашық, 3-буын — бітеу
Әріп Сипаттама
Қ Дауыссыз, қатаң
а Дауысты, жуан, ашық, езулік
р Дауыссыз, үнді
а Дауысты, жуан, ашық, езулік
с Дауыссыз, қатаң
а Дауысты, жуан, ашық, езулік
з Дауыссыз, ұяң

Бұл талдау үлгісі арқылы оқушылар дыбыс түрлерін нақты ажыратып, дауыстылардың (жуан/жіңішке, ашық/қысаң, еріндік/езулік) ерекшеліктерін жүйелі түрде анықтайды.

Үш тілдік бағыт және мақал-мәтелдер

Қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде дамып келеді. Сонымен бірге оқушылардың орыс және ағылшын тілдерін қатар меңгеруі — мүмкіндікті кеңейтетін, ой-өрісті ұлғайтатын маңызды бағыт. Үш тілді қатар игеру — үлкен белеске бастайтын жол.

Мақал 1

Жақсы адам — елдің ырысы,
Жақсы жер — жанның тынысы.

Жақсы — хорошо — good

Мақал 2

Атадан бала туар,
Атасының жолын қуар.

Бала — мальчик — boy

Мақал 3

Тіл тас жарады,
Тас жармаса, бас жарады.

Тіл — язык — language

Жаттығулар мен ойын элементтері

IV. Кітаппен жұмыс

250-жаттығу: сөздегі көп нүктенің орнына тиісті әріпті қойып, тапсырманы орындау.

V. Сурет бойынша мәтін құрастыру

Оқушыларға түрлі суреттер таратылып, сол бойынша байланысты мәтін құрастырылады.

«Жасырынған әріптер» ойыны

I топ

Қазақстан Лондон олимпиадасында жеті алтын, бір күміс, бес қола жүлде иеленіп, жалпы командалық есепте 12-орын алды.

II топ

Тарихқа көз жүгіртсек, қазақ — нағыз батыр халық екенін мойындайсың.

«Адасқан әріптер» ойыны

I топ

Әріптерді орнына қойып, еріндік дауыстылардың астын сызу:

  • м, д, и, н, т, е, і, т, ә, е
  • б, л, а, б, қ, ш, а, а, а
  • ұ, а, з, т, с
  • к, н, ф, е, т, о, и, а

II топ

Әріптерді орнына қойып, езулік дауыстылардың астын сызу:

  • р, і, е, т, р, ә, п
  • д, у, ы, з, ы, с, с, а
  • з, к, і, л, е, у
  • а, а, т, р, м, п, с, ы

«Білім шыңы»

Топ басшылары 5 сұраққа жауап береді.

Сергіту және бекіту

Сергіту сәті (уақыт болса, 2 минут)

Оқушылар бір-біріне тек жақсы, жағымды, мейірімді сөздер айтады. «Жүректен жүрекке» шеңбері құрылады: әр оқушы жылы лебіз білдіреді.

Сабақты бекіту сұрақтары

  1. Дауысты дыбыстар дегеніміз не?
  2. Жуан дауыстыларды ата.
  3. Жіңішке дауыстыларды ата.
  4. Ашық дауыстыларды ата.
  5. Еріндік дауыстыларды ата.
  6. Езулік дауыстыларды ата.

Бағалау

Оқушылардың білімі белгі арқылы бағаланады:

Дөңгелек

5

Төртбұрыш

4

Үшбұрыш

3

Үй тапсырмасы: «Кәдімгі керемет»

Үй тапсырмасы ерекше форматта беріледі: бір оқушы тақтаға шығып, кубиктің қырларына жазылған тапсырмалардың бірін таңдайды.

Таңдау тапсырмалары

  1. Дауысты дыбыстарға математикалық тәсілмен дыбыстық мінездеме беру.
  2. Кез келген сөзге фонетикалық талдау жасау.
  3. 10 тест сұрағын дайындау.
  4. «Қыс» тақырыбына эссе жазу.
  5. М. Мақатаевтың кез келген бір шумақ өлеңін жазып, ондағы еріндік және езулік дауыстылардың астын сызу.
  6. «Дауысты дыбыстар» тақырыбына ертегі құрастыру.

Нәтиже күтілімі

  • Дауысты дыбыстарды жіктеу (жуан/жіңішке, ашық/қысаң, еріндік/езулік) дағдысы бекітіледі.
  • Фонетикалық талдауды жүйелі жасауға үйренеді.
  • Ойды сауатты жеткізу және дәлелдеп сөйлеу машығы күшейеді.