Жүріп өткен жолында ойша шолып, Сағым жүзген іздедім даламыздан
Бұл мәтін Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың өмірі мен қызметін жүйелі түрде таныстырады: еңбек жолының басталуы, ел басқарған кезеңдегі табыстары, отбасы жайлы деректер, мұражай-үйі және замандастарының естеліктері.
1-бөлім. Өмірбаяны
Туған жері мен білім жолы
Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев 1912 жылы 12 қаңтарда Алматы қаласында дүниеге келді. Еңбек жолын 1936 жылы Мәскеудегі Алтын және түсті металдар институтын аяқтағаннан кейін Қоңырат кенішінде бастады.
Дипломдық жұмысын Қоңырат карьерінің қуаттылығын жылына 90 мың тонна қара мыс өндіруге жеткізу жөнінде жазып, оны үздік бағамен қорғады.
Қызмет баспалдақтары
Үш жылдың ішінде бұрғылау станогінің жұмысшысынан бастап цех бастығына, рудниктің техникалық бөлім меңгерушісіне, бас инженерге, кейін директор деңгейіне дейін көтерілді.
Қоңырат құрылысы және алғашқы марапат
Сол жылдары Қоңырат құрылысы қарқынды дамыды. Қонаев еңбек еткен ортада тұрғын үй, балабақша, аурухана және мәдениет үйі бой көтерді.
Қажырлы еңбегі үшін 1938 жылдың шілде айында «Ерекше еңбегі үшін» медалімен марапатталды.
Ел басқарған кезең (1955–1986)
- Қазақстан экономикасы 7 есе өсті.
- Мыңдаған елді мекен пайда болды; 68 жұмысшы кенті, 43 қала салынды.
- Халық саны артып, республика әлеуеті нығайды.
Алматыдағы ірі нысандар
Қонаевтың бастамашылығымен көптеген маңызды мәдени және инфрақұрылымдық нысандар салынды:
Жоғары марапаттар
Дінмұхамед Ахметұлының еңбегі жоғары бағаланды:
- Социалистік Еңбек Ері атағы — 3 рет.
- Ленин ордені — 8 рет.
2-бөлім. Отбасы
Сара Қонаеваның естелігі
Қарындасы Сара Қонаеваның айтуынша, Дінмұхамед — отбасындағы үшінші бала. Үлкен әпкелері Әмина (көтерілісші Айтжан Түркебаевтың жұбайы) және Мәймуна (Камал Қадыржановтың жары) болған. Одан кейін Наиза, Набила, Фазила, Гаухар (сәулетші Бәсеновтің жұбайы) атты әпкелері бар.
Едіге атты ұл бала ерте шетінеп кеткен. Сараның айтуынша, Дінмұхамед екеуінің арасы — он бес жас. Сарадан кейін Асқар атты ұл және Роза есімді сіңлісі дүниеге келген.
Зухра апай — өмірлік серігі
Әкесі бір сөзінде екі рет ерекше қуанғанын айтқан: біріншісі — Димаштың оқуын аяқтап, дипломын алып келгені; екіншісі — қызметке тұрған соң үйленетінін жеткізгені. Ол кезде Дінмұхамед 27 жаста еді.
Зухра апай отбасына анадай болып, мінезі көркем, ақыл-парасаты мол, аяулы жан ретінде есте қалған.
Соңғы жылдар
1990 жылы Дінмұхамедке жарты ғасыр серік болған Зухра апай дүниеден өтті. Сол жылы Сара өз отбасымен Қонаевтың шаңырағына көшіп барып, үш жыл бірге тұрған. Бұл — Дінмұхамед Ахметұлының өмірін түйіндеген соңғы үш жылы еді.
3-бөлім. Мұражайы
Мұражай-үйінің ашылуы
Алматы қаласында Мұқан Төлебаев көшесінде орналасқан Д. А. Қонаев атындағы мұражай-үйі 2002 жылдың 12 қаңтарында ашылды. Бұл күн — Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың туған күні.
Тұңғыш директорлардың бірі Болысбек Батталхановтың айтуынша, мұражай алғаш құрылғанда небәрі 21 жәдігер ғана болған.
Қордағы құнды жәдігерлер
Қазір жәдігерлер саны 2,8 мыңнан асады. Олардың қатарында 40-тан астам орден-медаль, оның ішінде 3 мәрте берілген Социалистік Еңбек Ері атағының «Алтын жұлдызы», 8 Ленин ордені, сондай-ақ Моңғолияның Сухэбатор «Алтын жұлдызы» және Чехословакия, Куба, Қытай елдерінің мемлекеттік марапаттары бар.
Сонымен бірге Министрлер Кеңесінің төрағасы болған кезінде пайдаланған жазу үстелі, мүсінші Кәкімжан Наурызбаев 1952 жылы (Қонаев 40 жасында) жасаған мүсін және өзге де тұтынған заттары сақталған.
Қару-жарақ коллекциясы
Бас қор сақтаушысы Гүлмира Бекмұратованың дерегінше, Димаш Ахметұлының 81 қару-жарағы болған: оның 12-сі — мылтық, 1-еуі — «Браунинг» тапаншасы, қалғандары — пышақ, қанжар, семсер, қылыш.
Бұл жәдігерлердің көпшілігін шетел мемлекеттері басшылары және еліміздің белгілі қоғам қайраткерлері сыйға тартқан.
Бір кавказдық қанжарда: «Қайғыға емес, сұлулыққа қызмет ет!» деген таңба бар.
Ерекше сыйлық
Ең құнды жәдігерлердің бірі — Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Дінмұхамед Ахметұлының 70 жылдығына орай сыйлаған асыл тастармен көмкерілген қанжары. Қанжардың бір бетіне «Д. А. Қ», екінші жағына «Н. Ә. Н» деген белгі түсірілген.
Аңшылық туралы дерек
Дінмұхамед Ахметұлы бала кезінде сыныптас досы, кейін белгілі жазушы болған Дмитрий Снегинмен жиі аңға шыққан. Ал қызметте жүрген жылдары Бәйкен Әшімов, Сұлтан Жиенбаев, Олжас Сүлейменов және жеке дәрігері Ахат Мүліковпен бірге аңшылыққа барғаны айтылады.
Естеліктерде оның мергендігі аталады. Ол аңға шығу мерзімін қатаң сақтап, астық жинау науқаны аяқталған соң ғана демалыс белгілеп, басқа уақытта мемлекеттік істерге толық көңіл бөлген. 1986 жылдың қыркүйегінде соңғы рет аңға шыққан екен.
4-бөлім. Көзкөрген замандастарының естеліктері
Өтеш Қырғызбайдың жырынан
Тірісінде биікке түлеп өрлеген,
Тәні өлсе де, ұлының жүрегі өлмеген.
Таң нұрына шомылып, күнде азанда,
Таулар бар ма, Димаш боп түрегелмеген.
Димаш туралы өлең жолдары
Димаш десем, жанарым нұрға толған,
Сауыт кеудем патша өлең, жырға толған.
Димаш десем, самғаған көкті айналып,
Қыран құсым саңқылдап қырға қонған.
Қонаевтың зиялы заманында,
Қадау-қадау жайғасқан дала, құмда.
Жұрттың бәрі көгеріп, көктеп өскен,
Дән жинаған бидайдың сабағында.
Кей деректерде ғалымдар әлем басшыларын түрлі өлшемдермен салыстырғанда, Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың жоғары орынға ие болғаны айтылады. Бұл пікірлер халық құрметінің деңгейін аңғартады.
Өмірзақ Сәрсенов: Балқаш ауданындағы күріш жобасы
Өмірзақ Сәрсеновтің естелігінде Алматы облысындағы Балқаш ауданында күріш өсіру жобасының жүзеге асқаны айтылады. Бұл өңірде мұнай-газ, темір-көмір сияқты ресурстар болмағанына қарамастан, Қонаев ғалымдарға Бақбақты мен Ақдала аумақтарында күріш өсіруге болатынын дәлелдетіп, арнайы қаржы бөлдірткен.
Іле өзенінен каналдар қазылып, жолдар салынып, жаңа шаруашылықтар ашылған. Нәтижесінде ірі күріш алқабы пайда болып, жергілікті халыққа кәсіп пен нәсіп келгені, ауылдардың көркейіп, жұмыс орындарының ашылғаны атап өтіледі.
Бұл бастама Қонаевтың көрегендігі ретінде бағаланады: табиғи қазба байлығы аз өңірдің өзінде тұрақты экономикалық тірек қалыптастыруға мүмкіндік берген.
Қасымхан Бегмановтың жырынан
Димаш аға, аяулы ағатайым,
Сағынды ғой өзен, кел, бала қайың.
Алтын нұрдан жаралған асылым-ай,
Қазағымның өзіндей қарапайым.
Мәңгілікке өтсең де арамыздан,
Шықпай қойдың бір сәт те санамыздан.
Жүріп өткен жолыңды ойша шолып,
Сағым жүзген іздедім даламыздан.
Қорытынды
1993 жылдың 22 тамызында Дінмұхамед Ахметұлы дүниеден өткенде, оны соңғы сапарға шығарып салуға келген халықтың қарасы көп болды: Опера театры маңынан Кеңсай зиратына дейінгі жолдың екі жағы адамдарға толды.
Мұндай тұлғаларды «өлді» деуге болмайды: олар артында өлмейтін іс қалдырады. Қонаевтың есімі халықпен бірге жасайды, ел жадында өмір сүреді.
1994 жылы Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаевтың қол қоюымен Д. А. Қонаевтың есімін мәңгі есте қалдыру жөніндегі Жарлық шықты. Соған сәйкес ол жұмыс істеген мекемелерге, оқу орындарына оның аты берілді. Алматыда ғана емес, республика аймақтарында да Қонаев атындағы көшелер бар, ескерткіштер орнатылуда.
Осылайша, Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың 100 жылдығына арналған «Мақтан тұтар ұлы тұлға» атты тәрбие сағатының мазмұны түйінделеді.
Нақты дерек
Мұражай-үйі 2002 жылғы 12 қаңтарда ашылған, қорында 2,8 мыңнан аса жәдігер бар.
Қызмет өлшемі
1955–1986 жылдары ел дамуының ірі жобалары іске асып, экономика 7 есе өскені айтылады.
Адамдық бейне
Естеліктерде Қонаевтың тәртіпке берік, жауапкершілігі жоғары, халыққа жақын болмысы ерекше аталады.