Биологиялық қару
Сабақ туралы мәлімет
Бұл сабақта биологиялық қарудың ұғымы, түрлері, негізгі қасиеттері және қолданылуының салдары қарастырылады.
- Тақырып
- Биологиялық қару
- Мақсат
- Оқушыларды биологиялық қарудың түрлерімен және негізгі қасиеттерімен таныстыру.
- Уақыты
- 45 минут
- Өткізілетін орны
- 11-сынып, БӘД бөлмесі
- Көрнекіліктер
- АӘД оқулығы, плакаттар
Биологиялық қару: ұғымы және қолданылу мақсаты
Биологиялық қару (БҚ) — биологиялық агенттермен жарақталған, оларды жеткізу құралдары бар арнайы оқ-дәрілер мен ұрыс құралдарының жиынтығы. Ол қарсыластың тірі күшін, жануарларды және ауыл шаруашылығы дақылдарын зақымдауға, кей жағдайларда қару-жарақты, әскери техниканы және материалдық жабдықты бүлдіруге қолданылуы мүмкін.
Биологиялық қаруды қолдана отырып ұрыс әрекеттерін жүргізу биологиялық соғыс деп аталады.
Зақымдаушы әсерінің ерекшелігі
Биологиялық қарудың зақымдаушы әрекеті ең алдымен патогендік микроорганизмдер мен олардың улы өнімдерінің ауру тудыру қасиетіне негізделеді. Организмге аз мөлшерде түскеннің өзінде, олар ауыр жұқпалы аурулардың таралуына әкелуі мүмкін. Дер кезінде ем қолданылмаса, өлім қаупін тудырады немесе адамды ұзақ уақытқа еңбекке/қызметке жарамсыз етеді.
Инкубациялық кезең
БҚ әсері бірден байқалмауы мүмкін. Инкубациялық кезең микроб пен токсиннің түрі мен санына, сондай-ақ ағзаның жалпы күйіне байланысты.
Ұзақтығы
Инкубациялық кезең бірнеше сағаттан 14 күнге дейін созылуы мүмкін. Мысалы, тулермияда орта есеппен 6 тәулікке, ал бөртпе сүзекте 14 тәулікке дейін. Осы уақыт аралығында жеке құрам ұрысқа қабілеттілігін сақтауы ықтимал.
Қоздырғыштар: қандай агенттер пайдаланылуы мүмкін
Адамдарды зақымдау үшін
Бактериялық ауру қоздырғыштары
Оба, тулермия, сарып, күйдіргі, тырысқақ.
Вирустық ауру қоздырғыштары
Шешек, қызба, Венесуэлалық энцефаломиелит.
Риккетсия қоздырғыштары
Бөртпе сүзек, сүзек, таңбалы қызба, Қу-қызба.
Жануарларды зақымдау үшін
Аусыл, ірі қара обасы, шошқа обасы, күйдіргі, маңқа, жалған құтыру және басқа да ауру қоздырғыштары қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар жануарлар мен адамдар үшін бірдей қауіпті аурулар (мысалы, түйнеме, аусыл, Рифт алқабының безгегі) немесе тек жануарларға тән эпизоотиялық аурулар пайдаланылуы ықтимал.
Өсімдіктерді зақымдау үшін
Бидайдың сабақ таты (сызықтық тат), күріштің пирикуляриозы, картоптың фитофторозы, солу қоздырғыштары және басқа мәдени өсімдіктердің бактериялық, вирустық, саңырауқұлақ ауру қоздырғыштары қолданылуы мүмкін.
Биологиялық құралдардың түрлері және негізгі қасиеттері
БҚ-дың зақымдаушы әрекетінің негізін биологиялық құралдар құрайды. Олар сезім мүшелерімен анықталмайтын (түсі, иісі, дәмі болмайтын), өте ұсақ патогендік микроорганизмдер болуы мүмкін. Құрылысы мен қасиеттеріне қарай бактериялар, риккетсиялар, саңырауқұлақтар және вирустар болып бөлінеді.
Бактериялар
- Пішіні мен мөлшері әртүрлі біржасушалы микроорганизмдер; өлшемі шамамен 0,5–8–10 мкм.
- Көлденең бөліну арқылы көбейеді: орта есеппен 28–30 минут сайын екі жасуша түзуі мүмкін.
- Тікелей күн сәулесі, дезинфекция және жоғары температура (+60°C) әсерінен тез жойылады.
- Төмен температураға төзімді: шамамен −25°C-ты көтере алады.
- Кейбір түрлері қолайсыз жағдайда капсула түзіп немесе сыртқы ортаға төзімді спораға айналып тіршілігін сақтайды.
Риккетсиялар
- Өлшемі шамамен 0,4–1 мкм болатын таяқша тәрізді жасушалар.
- Тек тірі тін жасушаларының ішінде көбейеді.
- Спора түзбейді, бірақ кебуге, мұздауға және температура әсеріне салыстырмалы төзімді.
- Бөртпе сүзек, Қу-қызба, таңбалы қызба сияқты аурулардың себебі болуы мүмкін.
Саңырауқұлақтар
Біржасушалы немесе көпжасушалы микроорганизмдер. Бактерияларға қарағанда құрылысы күрделірек және көбею тәсілі өзгеше.
Вирустар
Биологиялық агенттердің ең үлкен топтарының бірі. Табиғи шешек, аусыл, Рифт алқабының безгегі және басқа да аурулардың қоздырғышы болуы мүмкін.
Тарихи деректер және халықаралық шектеулер
Патогенді микроорганизмдердің жаппай зақымдау қаупі өте ерте кезеңдерден белгілі болған. Тарихта жұқпалы аурулар әскери қақтығыстардың нәтижесіне зор ықпал еткен жағдайлар көп.
Соғыстардағы індеттердің салдары
- 1741 жылы Мексика мен Перудегі науқанда 27 мың ағылшын сарбазының 20 мыңы сары безгектен қаза тапқан.
- 1802 жылы Гаитиге жіберілген генерал Леклерк басқарған шамамен 30 мың әскердің негізгі бөлігі індеттен қырылған.
- 1733–1865 жылдардағы Еуропа соғыстарында шамамен 8 млн адам өлген: 1,5 млн — шайқаста, 6,5 млн — жұқпалы аурулардан.
Эпизоотия және эпифитотия
- Эпизоотия — ауылшаруашылық жануарларының жаппай ауруы; экономикаға үлкен шығын келтіреді.
- Эпифитотия — ауылшаруашылық өсімдіктерінің жаппай ауруы; өнім көлемін айтарлықтай азайтады.
- 1950–1951 жж. Оңтүстік Африкадағы Рифт алқабында 100 мыңнан астам қой мен ірі қара шығын болып, адамдар арасында да індет тараған.
- АҚШ-та әртүрлі дақылдар ауруларынан туатын өнім шығыны 20 млн адамды асырауға жететін астық көлеміне тең болғаны көрсетіледі.
Женева хаттамасы (1925)
1925 жылғы 17 маусымда Женевада соғыста тұншықтырғыш, улағыш және соған ұқсас газдарды, сондай-ақ бактериялық (биологиялық) заттарды қолдануға тыйым салу туралы хаттамаға қол қойылды.
1940–1944 жылдардағы дерек
1940–1944 жылдары жапон армиясы Қытай әскері мен бейбіт тұрғындарға қарсы биологиялық құралдардың әртүрлі түрлерін бірнеше рет қолданғаны туралы деректер келтіріледі. Нәтижесінде індет таралып, мыңдаған адам ауруханаға түскен, ал обаны қолданудың бір эпизодында жүздеген адамның қаза болғаны айтылады.
Қорытынды бөлім: бекіту сұрақтары
- 1. Биологиялық қаруға анықтама беріңдер.
- 2. Биологиялық қарудың зақымдаушы әрекеті неге негізделген?
- 3. Биологиялық қарудың тарихы туралы не білесіңдер? Биологиялық құралдарды қару ретінде қолдану қашан басталған?
- 4. Биологиялық құралдардың түрлері мен негізгі қасиеттерін сипаттаңдар.
- 5. Жануарларды және ауылшаруашылық дақылдарын зақымдау үшін қандай қоздырғыштар қолданылуы мүмкін?