Тарихи сөздер
Әдебиет (5-сынып): Көнерген сөздер және түрлері
Бұл сабақта қоғам дамуына байланысты тіл қолданысынан шығып қалған сөздердің мәні мен түрлерін түсіндіреміз, мысалдар арқылы ажыратуды үйренеміз және тапсырмалар орындау арқылы білімді бекітеміз.
Сабақтың мақсаттары
- Білімділік: сөздік құрамға енетін көнерген сөздерді және олардың түрлерінің мағыналық ерекшеліктерін түсіндіру, жаттығу жұмыстарын жүргізу.
- Дамытушылық: ойлау мен сөйлеу тілін дамыту; түрлі тапсырмалар арқылы есте сақтау мен шығармашылық қабілеттерін жетілдіру.
- Тәрбиелік: дұрыс сөйлей білуге, ұқыптылыққа, байқағыштыққа, жылдамдыққа, ойын ашық әрі еркін жеткізуге және өз білімін бағалай білуге тәрбиелеу.
Әдіс-тәсілдер
Сабақ барысы (қысқаша)
- Ұйымдастыру кезеңі: оқушыларды сабақ үдерісіне дайындау.
- Үй тапсырмасын тексеру: көне түркі жазба ескерткіштері туралы қосымша мәліметтерді жинақтап келу.
- Қайталау: «Сөздік қор деген не?», «Сөздік құрам деген не?» сұрақтарына жауап беру.
- Жаңа сабақ: көнерген сөздер және олардың түрлері.
Көнерген сөздер дегеніміз не?
Қоғамның дамуына орай тіліміздегі кейбір сөздер күнделікті қолданыстан шығып қалады. Осындай сөздер көнерген сөздер деп аталады.
1) Тарихи сөздер
Белгілі бір тарихи кезеңмен бірге өмір сүріп, сол дәуірдегі қоғамдық құрылысқа, басқаруға немесе тұрмысқа тән болған атаулар.
Ел басқаруға қатысты атаулар
хан, патша, уәзір т.б.
Қару-жараққа қатысты атаулар
садақ, найза, жебе
Әкімшілікке қатысты сөздер
қызыл әскер, отарба
2) Архаизмдер
Мағынасы сақталғанымен, қазіргі тілде сирек қолданылатын немесе орнына жаңа атаулар келген ескі сөздер.
Әдет-ғұрып атаулары
бесік құда, барымта
Үй тұрмысына қатысты
лашық, жаппа
Мата атаулары
биқасап, патсайы
Ыдыс-аяқ атаулары
кебеже, саптыаяқ
Киім-кешек атаулары
кебіс, күпі
Өлшем және көлем атаулары
елі, батпан
Мезгіл және қашықтық атаулары
бесін, қозы көш
Қайталау сұрақтары
Сөздік қор деген не?
Тілдегі барлық сөздер жиынтығы туралы түсінікті еске түсіріп, анықтамасын өз сөзіңмен құрастыр.
Сөздік құрам деген не?
Тілдің белгілі бір кезеңіндегі белсенді қолданыстағы сөздер жүйесін сипаттап, мысал келтір.