Қазақша рефераттар

Қазақтың тұңғыш операсы

Сабақтың тақырыбы

Қазақ өнерінің алғашқы қарлығаштары.

Сабақтың мақсаты

  • Қазақ музыка өнерінің даму ерекшеліктерімен және тарихымен таныстыру; халықтық және әлемдік музыка мәдениетінің қалыптасуына үлес қосқан өнер қайраткерлерін таныту.
  • Музыка арқылы есте сақтау, сөйлеу, ән орындаушылық және жеке шығармашылық қабілеттерді дамыту.
  • Оқушыларды ұлттық музыка мәдениетін тануға, өнерді қадірлеуге, өнер қайраткерлерінің еңбегін бағалауға және музыка өнерінің дамуына үлес қосуға тәрбиелеу.

Көрнекіліктер

Интерактивті тақта, өнер қайраткерлерінің суреттері, нақыл сөздер мен мақал-мәтелдер жазылған кестелер, сөзжұмбақ.

Әдіс-тәсілдер

Түсіндіру, ойын, шығармашылық жұмыс, сөзжұмбақ шешу, сұрақ-жауап.

Сабақтың барысы

I. Ребус шешу және ой қозғау

Сұрақ: Жалпы өнер дегеніміз не?

Өнер — ән айту, өлең шығару, айтысу, мүсіндеу, сурет салу, ағаштан бұйым жасау, тоқу, зергерлік сияқты сан қырлы шығармашылық әрекет. Бүгін осы өнер түрлерінің ішінде музыка өнеріне, оның даму тарихына және алғашқы өнер қайраткерлеріне назар аударамыз.

II. Кіріспе

«Құлақтан кіріп бойды алар,
Жақсы ән мен тәтті күй.
Көңілге түрлі ой салар,
Әнді сүйсең менше сүй.»
— Абай

Абайдың осы шумағы ән мен күйдің, жалпы музыка өнерінің құдіретін айқын танытады. Қазақ халқы ұлт болып қалыптасу кезеңінде өзіне тән музыка дәстүрін қалыптастырды. Ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жеткен халық музыкасы рухани өмірдің, қоғамдық қатынастардың және күнделікті тіршіліктің ажырамас бөлігіне айналды.

Көне дәуір өкілдері

Аты аңызға айналған Қорқыт, «Музыканың ұлы кітабы» трактатын жазған Әбу Насыр әл-Фараби, сондай-ақ Қазтуған мен Асан Қайғы — қазақтың көне музыка мәдениетінің көрнекті өкілдері.

Қазақ музыкасының тамыры тереңде. Халық ән мен күйді бесік жырынан бастайды: сәбиіне арнап тербетсе, қыран бүркітіне, құмай тазыға, жүйрік атқа да арнау шығарып, әуенмен өрнектеді. Жайлауға көшерде, қыстауға қонарда ақсақал әнмен бата берді; кеңес те әнмен, күймен басталды. Хабаршы жақсылықты да, төтенше жағдайды да ауылдан ауылға терме ырғағымен жеткізді. Әйелдер киіз үй тіккенде, мал сауғанда, өрмек тоқығанда, киіз басқанда да әнді серік етті. Жиын-тойда ғана емес, қаза болғанда да жоқтау әні орындалды.

Қазақ халқы өнерді қадірлеген халық. Ендеше «Гүлдерайым» әнін Ғазизаның орындауында тамашалайық.

Өнер ордасы: айтыс, ән, күй

Назерке: халық думанының сәні

Атақты байлардың асында, жәрмеңкелерде, жайлауға көшкенде, қыстауға қонғанда, үйлену тойларында, нәресте дүниеге келгенде, қыз ұзату тойларында ұлттық ойындармен қатар ақындар айтысып, әншілер ән айтып, күйшілер күй тартып, өнерін көрсеткен.

1) Айтыс өнері

Оқушылар айтысы: Тамырлан мен Динара.

Тамырлан

Ассалаумағалейкүм, армысыздар,
Ұстаздар, ата-ана, жігіт-қыздар.
Бүгінгі мерейлі той құтты болсын,
Ағайын, аман-есен бармысыздар?

Динара

Әріптес, амансың ба, халің қалай?
Салатын бүгінгі күн әнің қалай?
Дұрыстап өткізейік бұл айтысты,
Бекерге кеудем соқтап дарылдамай.

Тамырлан

Алысқа шырқап шыққан дауысың бар,
Әрқашан өршіл болсын табысың бар.
Айта отыр, сыныбыңда қандай екен,
Ел-жұртқа мақтанатын бағысың бар?

Динара

Отырсын тілегіміз орындалып,
Айтысып жүрейік те шабыттанып.
Ризамын, Тамырлан, сөзіңізге,
Кәнеки, қояйыншы қолыңды алып.

Сабрина: «Сал» мен «Сері» дәстүрі

Осындай өнер жарыстарында жеңіп шыққандар жүлде алып, үлкен сый-құрметке ие болған. Атақ-даңқы алысқа тараған ерекше шебер орындаушыларды халық құрметпен «Сал», «Сері» деп атаған.

Әнші-композиторлар

  • Біржан сал Қожағұлұлы
  • Ақан сері Қорамсаұлы
  • Мұхит Мералыұлы
  • Жаяу Мұса Байжанұлы
  • Үкілі Ыбырай
  • Абай Құнанбайұлы

Орындаулар

  • 2) «Көзімнің қарасы» — Мадияр орындайды.
  • 3) Жаяу Мұса әні — Арсен орындайды.

Күй әлемі және аспаптық мұра

Камила: домбыра күйлерінің алыптары

Қазақтың аспаптық музыкасы, яғни күй өнерінің дамуына зор үлес қосқан күйші-композиторлар: Құрманғазы Сағырбайұлы, Дәулеткерей Шығайұлы, Тәттімбет Қазанғапұлы, Ықылас Дүкенұлы және басқа да өнерпаздар.

4) Үнтаспадан Құрманғазының «Сарыарқа» күйін тыңдау.

Айдана: қобыз күйлерінің кең тынысы

Қазақтың аспаптық халық музыкасы ішінде қобыз күйлерін қалыптастырып, жан-жақты дамытқан халық композиторы әрі әйгілі қобызшы Ықылас Дүкенұлы ерекше орын алады. Оның «Қорқыт күйі», «Қамбар күйі», «Шыңырау» және басқа да күйлері кеңінен танымал.

5) Қобызбен «Қошақаным» әнінің әуенін Назерке орындайды.

Толқын: сыбызғы сазы

Сыбызғы аспабына арнап композитор әрі сыбызғышы Сарымалай классикалық күйлер шығарған. Ол «Нар идірген», «Қара жорға», «Бұлбұл» сияқты туындыларымен сыбызғышылық өнерді дамытты.

Аида: өнердегі әйел тұлғасы

Әйелдердің қоғамдық өмірге, әншілік-күйшілік өнерге араласуына тыйым салған ескілікті салттың қиындығына қарамастан, Нәзипа Құлжанова, Майра Уәлиқызы, Дина Нұрпейісова сияқты өнерпаз қыздар түнектегі жарық жұлдыздай көрінді. Олар қазақтың тұңғыш кәсіби әнші әйелдері ретінде тарихта қалды.

6) Үнтаспадан Динаның «Жігер» күйін тыңдау.

7) Домбырашылар тобы «Еркем-ай» әнінің әуенін орындайды.

Кәсіби сахнаға жол: театр, опера, филармония

Мадияр: дәстүрден жаңашылдыққа

Қазақ музыка өнерінің қалыптасуы ғасырлар бойғы фольклорлық мұраға — халық даналығы тудырған музыка мен поэзиялық қазынаға сүйенді. Кейін қазақ өнері опера, балет сияқты жаңа жанрларды да игеріп, даму жолына түсті.

Азамат: алғашқы қадамдар

Кеңес дәуірінде қазақ өнер қайраткерлері батыл ізденіп, аянбай еңбек етті. Тұңғыш қазақ театрының шымылдығы 1926 жылы 13 қаңтарда Қызылорда қаласында М. Әуезовтің «Еңлік-Кебек» трагедиясымен ашылды.

1933 жылы Алматыда тұңғыш музыка студиясы ашылды.

8) Қойылым: «Қазыбек бидің төрелігі».

Ғазиза: опера және режиссура мектебі

1937 жылы Қазақстандағы алғашқы Қазақ опера және балет театры құрылды. М. Әуезовтің «Айман-Шолпан» комедиясы мен Б. Майлиннің «Шұға» драмасы сахналанды. Осы қойылымдарда қазақтың бұлбұл әншісі Күләш Байсейітова зор табысқа жетсе, қазақтың тұңғыш режиссері Жұмат Шанин режиссерлік шеберлігімен танылды.

9) Бейнетаспадан К. Байсейітованың орындауында ән тыңдау.

Ханшайым: сахна жұлдыздары

Әнші-артистер Құрманбек Жандарбеков, Қанабек Байсейітов, биші Шара Жиенқұлова және басқа да өнерпаздар актерлік талантымен танылды. Әсіресе би өнерінің дамуына Шара Жиенқұлованың еңбегі айрықша.

10) «Қамажай» биі — бір топ қыздардың орындауында.

Динара: ұлттық операның тууы

1934 жылы Қазақстанда алғашқы Біріккен қазақ-орыс опера театры ашылды. Халық эпосы негізінде жазылған қазақтың тұңғыш операсы — Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» қойылды. Кейін 1935 жылы «Жалбыр» және «Ер Тарғын» опералары сахналанды.

11) Бейнетаспадан «Қыз Жібек» операсынан үзінді тыңдау.

Аяжан: филармония

1935 жылы хор ұжымы, халық аспаптар оркестрі, би ансамблі және әншілер тобы бар Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ филармониясы ашылды.

Арсен: композиторлар мектебі

Қазақ музыка өнерінің дамуына Е. Брусиловский, Л. Хамиди, М. Төлебаев, А. Жұбанов сынды композиторлар зор үлес қосты.

Диана: кәсіби білім

1944 жылы Алматыда тұңғыш консерватория — қазіргі Құрманғазы атындағы консерватория ашылып, ұлттық музыка мамандарын даярлайтын ірі оқу орнына айналды.

Сабина: қазақ әнін әлемге танытқан дауыс

Қазақ өнерін алғаш шетелге танытқан әйгілі әнші — Әміре Қашаубаев. Ол Парижде өткен дүниежүзілік байқауға қатысып, ерекше дауысымен әлемді таңғалдырды.

Музыкалық мұраны жинақтау

Қазақ халқының музыкалық шығармаларын жинау, зерттеу және жергілікті мамандарды тәрбиелеу ісінде орыс музыка маманы, композитор, музыка этнографы А. Затаевич еңбегі ерекше.

Тамырлан: Мәскеудегі онкүндіктер

Қазақ музыка мәдениетінің жетістіктері 1936 және 1959 жылдары Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндіктерінде көрсетіліп, жоғары бағаға ие болды.

Қатысым және бекіту

12) «Жалғасын тап» ойыны

Өнер туралы мақал-мәтелдердің бірінші жолы айтылады, ал жалғасын оқушылар табады:

  • Өнерлі …
  • Талаптыға …
  • Өнерлі бала …
  • Өнерді үйрен де, …
  • Өнерлінің қолы алтын, …
  • Ән — көңілдің …

13) «Қарлығаштар» сөзжұмбағы

Сөзжұмбақты шешу арқылы қазақ музыкасының көрнекті тұлғаларын еске түсіреміз.

Сұрақтар

  1. Ұлы ақын, әнші-композитор.
  2. Қазақтың би өнерін дамытқан биші.
  3. Қазақтың күйші қызы.
  4. Қазақтың тұңғыш операсы.
  5. Қазақтың бұлбұлы, 24 жасында «Халық артисі» атанған әнші.
  6. Күй атасы.
  7. Қазақ өнерін әлемге танытқан әнші.
  8. Қазақтың тұңғыш режиссері.
  9. Орыс музыка маманы, композитор, қазақ музыкасын зерттеуші.
  10. Қобыз күйлерін дамытқан композитор.
  11. «Сері» атағына ие болған әнші-композитор.

Кілт сөздер (сөзжұмбақ жауабы ретінде)

Құнанбаев, Шара, Нұрпейісова, Қыз Жібек, Төлегенова, Құрманғазы, Қашаубаев, Шанин, Затаевич, Ықылас, Қорамсаұлы.

14) Қорытынды

Сабақты «Өнер қарлығаштары» әнімен қорытындылаймыз.