Қазақстандағы қайырымдылық қорлардың ерекшеліктері
Қайырымдылық ұғымы: тарихи тамыр және әлеуметтік мән
Қайырымдылық мәселесі саяси және гуманитарлық ғылымдарда ұзақ уақыттан бері зерттеліп келеді. Оның тамыры терең болғандықтан, ерте дәуірден бастап-ақ ірі ойшылдар, ғалымдар мен мемлекет қайраткерлері өз еңбектерінде бұл тақырыпты жан-жақты талдап отырған. Қайырымдылық — әлеуметтік процесс қана емес, қоғамдағы маңызды әлеуметтік институттардың бірі.
Этимология
Грек тіліндегі «eleemon» сөзі «қайырымды, мейірімді, ізгі ниетті» деген мағынаны береді. Шіркеу тіліндегі «caritabilis» ұғымы да қайырымдылық мәнін білдірген. Тертуллиан, Иероним, Августин секілді христиан ойшылдары грек тіліндегі «eleemosyne» — «біреудің қайғысына ортақтасу, аяушылық білдіру» деген түсінікті қолданған.
Тарихи аудармалар
Ертедегі латын тілінде бұл ұғымға дәл келетін сөз болмаған. 1880 жылы ағылшын протестант діндарлары жаңа ілім аудармасын қайта қарап, «caritas» ұғымын «love» сөзімен алмастырып, мағыналық өрісін «достық», «махаббат» түсініктерімен байытқан.
Социологиядағы орны
Социология қайырымдылықты әлеуметтік институт және әлеуметтік процесс ретінде қарастырып, оны нақтылы социологиялық зерттеулер арқылы негіздейді. Бұл мәселе социологияда ауқымы кең, көпқырлы проблема болғандықтан, оны салалық социологияның бір бағыты ретінде түсіндіруге де болады. Осыдан келіп, қайырымдылық проблемасын зерттеу — социология ғылымының маңызды міндеттерінің бірі деген тұжырым жасалады.
Кеңестік кезең: «әмбебап қамқорлық» ұғымы және шынайы қайшылық
Қазіргі егеменді Қазақстанда қайырымдылық өзекті мәселелердің біріне айналды. Кеңес Одағы кезінде де қайырымдылық сипатындағы шаралар болды: мемлекет пен қоғамдық ұйымдар әлеуметтік көмектер ұйымдастырды. Алайда ресми идеология Кеңес қоғамын «әр адам толық қамқорлыққа алынған қоғам» ретінде сипаттағандықтан, қайырымдылық арнайы феномен ретінде бөлек қарастырылмады; ғылыми зерттеулерде де өзекті тақырыпқа айнала қойған жоқ.
Ресми уәделер мен шектеулі қамту
- Қаулыларда жалақыны өсіру, зейнетақы төлеу, көп балалы аналарды қолдау, тұрғын үймен және жұмыспен қамту, тегін білім мен медицина туралы тұрақты жарияланды.
- Көп жағдайда бұл шаралар формальды түрде іске асты: көмектің мөлшері шектеулі болды, барлық халық толық қамтылмады (мысалы, зейнетақы 70–120 сом шамасында ғана болды).
- «Мемлекет асырайды» деген түсінік белең алып, жеке жауапкершілік пен еңбек ынтасы әлсірей түсті; ал әлеуметтік әділетсіздік туралы айту жиі жазалауға ұшыратты.
Соған қарамастан, нақты өмірде мұқтаждық, жетімдік, ауру, мүгедектік сияқты проблемалар болғаны жасырын емес. Бірақ дәл осы кезеңде арнайы қайырымдылық ұйымдары мен қорлары іс жүзінде жоқтың қасы еді, ал «әлеуметтік көмек көрсету» ұғымының өзі қоғамдық талқылауда жеткілікті орнықпады.
Тәуелсіздік және өтпелі кезең: әлеуметтік сұраныстың күрт өсуі
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстан тәуелсіз мемлекет ретінде жаңа саяси, экономикалық және әлеуметтік құрылымдарды қалыптастыруға кірісті. Нарықтық экономикаға көшу қоғамға ауыр соққы болған тұстарды да көрсетті: жұмыссыздық өсті, кедейшілік күшейді, қайыршылық белгілері пайда болды. Реформалар кезінде көптеген жұмыс орындары жабылып, олардың орнына нарық талаптарына сай жаңа фирмалар мен компаниялар ашыла бастады. Алайда жұмыссыз қалғандардың бәрін бірдей материалдық тұрғыда қамту мемлекет үшін күрделі міндетке айналды.
Қажеттілік
Материалдық көмекті қажет ететін адамдар тобы көбейді, әлеуметтік әлсіз қабатқа жүктеме артты.
Жаңа актерлер
Қайырымдылықта мемлекеттен бөлек халықаралық ұйымдар, қоғамдық қорлар мен азаматтық бастамалар көріне бастады.
Халықаралық байланыс
Қазақстанның халықаралық қауымдастыққа енуі әлеуметтік қолдау мәдениетінің жаңа үлгілерін енгізуге мүмкіндік берді.
Глобализация және әлеуметтік әрекет: Веберлік түсіндіру
Қазақстанның халықаралық қауымдастыққа белсенді араласуы әлеуметтік тілектестік пен гуманитарлық ынтымақтастықты күшейтті. Глобализация кезеңінде халықаралық ұйымдар арасындағы өзара байланыс тереңдеп, әлеуметтік ұйымдардың тәжірибе алмасуы жиіледі.
М. Вебер: әлеуметтік әрекетті түсіндіру
М. Вебердің пайымдауынша, социологияның негізгі мақсаты — әлеуметтік әрекетті оның себептері арқылы түсіндіру. Әлеуметтік әрекетті ұғыну үшін, біріншіден, адамның өз әрекетіне берген мағынасын анықтау; екіншіден, әрекеттің себептік мотивтерін талдау қажет. Веберше, әлеуметтік әрекеттер үлкен әлеуметтік өзгерістерге алып келеді әрі институттар мен топтардың қызмет сипатына ықпал етеді.
Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай: тұрақты гуманитарлық жүйе
Бүгінгі таңда әлемдік деңгейдегі беделді гуманитарлық ұйымдардың бірі — Халықаралық Қызыл Крест Комитеті. Ол 1863 жылы швейцариялық кәсіпкер Анри Дюнанның бастамасымен жаралыларға тұрақты көмек көрсету мақсатында құрылды. 1864 жылы Женевада өткен дипломатиялық конференцияда 12 мемлекеттің өкілдері халықаралық келісімге қол қойды, ал 1876 жылдан бастап ұйым «Халықаралық Қызыл Крест Комитеті» атауымен белгілі болды. Анри Дюнанның туған күніне орай 8 мамыр — Дүниежүзілік Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қозғалысы күні ретінде аталып өтеді.
Қазақстандағы қызметінің бағыттары
- Қарулы қақтығыстарда зардап шеккендерге көмектесу
- Табиғи апаттар кезінде қолдау көрсету
- Әлеуметтік әлсіз топтарға жәрдемдесу
- Халықаралық гуманитарлық құқық қағидаларын ілгерілету
- Шетелдік гуманитарлық көмекті ұйымдастыру
- Ұлттық қоғамды институционалдық нығайту
Көмек көлемі мен мысалдар
Соңғы бес жылда әлеуметтік әлсіз топтарға және мемлекеттік емдеу мекемелеріне шамамен 40 млн АҚШ доллары көлемінде көмек көрсетілгені айтылады. Мысалы, 1997 жылы бұрынғы Семей облысына 19 контейнер азық-түлік (1 263 000 доллар көлемінде) жөнелтілсе, бұрынғы Көкшетау облысына 1,8 млн долларлық азық-түлік бөлініп, 9 ауданның 22 мың тұрмысы төмен отбасыларына таратылған. Жетім балалар үйіне 332 мың доллардың киім-кешегі үлестірілген. Германия Қызыл Кресі тарапынан 5 433 000 неміс маркасы көлеміндегі дәрі-дәрмек пен медициналық құрал-жабдықтар Қазақстанның сегіз облысындағы мемлекеттік ауруханаларға жеткізілген.
Кейінгі жоспарлар қатарында Жапон Қызыл Кресі мен Түрік Қызыл Айының минералды су құю желісін орнатуға қолдау көрсетуі, сондай-ақ Германия және Ирландия тарапымен шағын наубайханалар, диірмендер, тамақ өнімдерін өндіретін нысандар ашуға қатысты келіссөздер бар. Нидерланды, Франция және Норвегия қоғамдары медициналық спирт шығару, дәрі-дәрмек орау цехтарын ашу және әлеуметтік дәріхана ұйымдастыруға ниет білдірген.
Қазақстандағы азаматтық қайырымдылық бастамалары
Бүгінде елімізде мейірімділік қызметіне мұқтаж адамдар саны өсіп келеді. Әр өңірде қайырымдылық асханалары ашылып, мұқтаж жандарға бір мезгіл тамақ берілуде. Қалаларда жалғызбасты зейнеткерлерге, мүгедектерге, көп балалы отбасыларға және тұрмысы тым төмен адамдарға арналған қолдау шаралары түрлі қоғамдық топтардың қатысуымен жүзеге асырылуда.
Қоғамдық қолдаудың бір үлгісі
Кейбір қайырымдылық жобаларының қаржысы халықаралық әйелдер клубы мен Қазақстандағы шетелдік дипломаттардың жұбайлары бірігіп өткізетін жәрмеңкелер арқылы жиналады: олар өз қолдарымен жасаған бұйымдарын сатып, түскен қаражатты әлеуметтік көмекке бағыттайды.
«Сорос–Қазақстан» қоры: білім, мәдениет және азаматтық қоғамға инвестиция
Қазақстанда 1994 жылы құрылған, ал 1995 жылы Әділет министрлігінде тіркелген «Сорос–Қазақстан» қоғамдық қайырымдылық қоры коммерциялық емес негізде білім, мәдениет, ғылым, құқық қорғау, азаматтық қоғам, қоршаған орта, денсаулық сақтау және тіл білімі салаларында жұмыс істейді. Қор мемлекеттік ұйымдардан тыс қайырымдылық қызмет арқылы азаматтық қоғамды нығайтуға және демократиялық дамуды қолдауға бағытталған жобаларды іске асырады.
Джордж Сорос тұлғасы туралы қысқаша
Джордж Сорос — әлемге танылған қаржыгер ғана емес, филантроп әрі қоғамдық көзқарасы бар ойшыл. Өмір жолында кедейшілік пен эмиграция қиындығын көріп, Лондонда экономика бойынша білім алған. Кейін инвестициялық салада ірі табысқа қол жеткізіп, қайырымдылық қорларын құруға кірісті. Бүгінде «Сорос» қорлары әлемнің көптеген елінде жұмыс істейді, ашық қоғам құндылықтарын қолдауға қомақты қаржы бөледі.
Қазақстандағы бағдарламалар мен гранттар
Қор мектептерге гранттар беріп, білім министрлігімен бірлескен бағдарламалар әзірлеген. Мысалы, гранттық байқау нәтижесінде 36 қала және ауыл мектебіне 198 000 АҚШ доллары көлемінде қолдау көрсетілгені айтылады. Сонымен қатар оқушылар көрмелері, «Интернат» бағдарламасы арқылы бірқатар қалалардың таңдаулы мектептерін интернетке қосу, сондай-ақ Британ кеңесімен бірлескен тіл және медиа курстары секілді бастамалар жүзеге асырылған.
Қызмет бағыттарының кеңдігі
Қор қызметін толық тізіп шығу қиын: мектепке дейінгі білім, оқулықпен қамтамасыз ету, ағылшын тілі, медицина, жоғары білімді қолдау, мәдениет жобалары, кітапханаларды қолдау, құқықтық реформа, ақпараттық орталықтар, электронды байланыс бағдарламалары және басқа да бағыттар қамтылады. Кей деректерде Қазақстандағы жобаларға жыл сайын 3–4 млн доллар аралығында қаражат бөлінетіні көрсетіледі.
Халықаралық корпустар мен шағын бастамалар: практикалық көмек үлгілері
Қазақстан экономикасының дамуына және әлеуметтік саланың жүктемесін жеңілдетуге бірқатар шетелдік компаниялар мен қорлар да үлес қосып келеді. Соның бірі — Халықаралық американ қайырымдылық корпусы: ол 1993 жылдан бастап азық-түлік таратудан бастап, балалар үйлері, мектеп-интернаттар, мүгедектер, Ұлы Отан соғысы ардагерлері және жағдайы төмен отбасыларға көмек көрсеткен. Сондай-ақ ауруханалар мен емханаларға құны 1 млн АҚШ долларынан асатын медициналық құрал-жабдық жеткізілгені аталады. Келесі кезеңде шағын ауыл шаруашылығы бизнесін қолдауға 5 млн АҚШ доллары көлемінде көмек көзделген.
Helping Hands International: жеке бастаманың күші
«Helping Hands International» («Қол ұшын беру») қайырымдылық бастамасының негізін қалаған американдық Джоан Талман Қазақстанға 1994 жылы келіп, жергілікті жағдайды өз көзімен көріп, мектептер мен емханаларды аралаған. Ол көмек сұраған адамдарға тікелей қолдау көрсетіп, кейін өз елінде қаржы жинап, балалар емханасына дәрі-дәрмек жеткізуге атсалысқан. Сондай-ақ науқас адамды шетелде емдетуге мүмкіндік жасап, нақты бір адамның тағдырын өзгертуге ықпал еткен.
Бұл мысал қайырымдылықтың тек ірі институттармен ғана емес, жеке адамның таңдауы мен ерік-жігері арқылы да іске асатынын көрсетеді: ұлтқа, нәсілге, дінге қарамай көмектесу — гуманизмнің өзегі.
Қорытынды ой: қайырымдылық — жүйе, мәдениет және жауапкершілік
Халықты жұмыспен қамту, кедейшілікпен күрес, мүгедектер мен зейнеткерлерді қорғау — жаһандық мәселенің бір бөлігі. Дамыған елдерде әлеуметтік қамтамасыз ету бағдарламалары жүйелі түрде іске асырылып, қайырымдылық сол жүйенің құрамдас элементі ретінде орныққан. Қазақстан тәжірибесі де бір шындықты айқындайды: әлеуметтік қолдау тек мемлекетке ғана жүктелмейді — халықаралық ұйымдар, қоғамдық қорлар, бизнес және азаматтық бастамалар бірлесе әрекет еткенде ғана қоғамдағы тұрақтылық пен әділеттілікке нақты ықпал ету мүмкін болады.