Шыншыл ертегілер
Сабақтың тақырыбы
«Ертегілер елінде»: өсімдіктер тарауын қайталау.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Ертегі және өсімдік тақырыптарын ертегі желісімен қайталап, оқушылардың білімін тексеру.
Дамытушылық
Халықтық педагогика элементтерін қолдана отырып, ізденімпаздықты, ойлауды, сөйлеуді және есте сақтауды дамыту.
Тәрбиелік
Адамгершілік, эстетикалық және отансүйгіштік тәрбие беру; елін, тілін, дінін қадірлеуге баулу.
Сабақтың түрі
Кіріктірілген, дәстүрлі емес сабақ
Көрнекіліктер
Жапырақ пен тамырдың кеппешөптері, гүл құрылысы, бидай дәні, үрмебұршақ, сабақ құрылысы және көлденең кесіндісі, ертегі кейіпкерлері мен түрлері, буклеттер, суреттер, алтын мүйізді бұғы, айдаһар, Самұрық құс.
Сабақтың өтілу барысы
1) Ұйымдастыру және қызығушылықты ояту
Биология мен қазақ әдебиеті пәндері бойынша қызығушылықты арттыру мақсатында оқушыларға өсімдік мүшелері мен ертегі түрлерін еске түсіртетін сұрақтар қойылды. Сабақ «ертегі сабағы» ретінде құрылып, оқушылар қазақ ертегілері мен кейіпкерлері туралы білімдерін қайталады.
Қазақ ертегілері үш топқа бөлінеді:
- Қиял-ғажайып ертегілер (Таусоғар, Көлтауысар, Желаяқ т.б.)
- Шыншыл ертегілер (хан, уәзір, шал мен кемпір, бай мен кедей т.б.)
- Хайуанаттар туралы ертегілер (ит, түлкі, қасқыр, аю т.б.)
2) Мағынаны тану: ертегі әлеміне сапар
Ертегі желісімен оқушылар биологиядан сұрақтарға жауап беріп, жолдағы «сынақтардан» өтті. Әр кезеңде кейіпкерлер өсімдік мүшелері, гүл құрылысы, жеміс пен тұқым, тамыр мен жапырақ тақырыптарын қайталап отырды.
Ертегінің басталуы
Ерте, ерте, ертеде Бекболат деген қарияның Ерназар атты батыр, ержүрек ұлы болыпты. Ерназар өте мейірімді екен. Оның анасы Үміт сырқаттанып, баласы күндіз күлкіден, түнде ұйқыдан айырылыпты. Бір күні ауылдың көріпкел ақсақалы: «Ұлытаудың басындағы сандық ішінде құпия зат бар. Соған жетсең, анаңды емдейсің. Бірақ жолың ауыр болады», — деп Ерназарды сапарға шығарып салыпты.
Сынақ 1: Дәудің сұрағы — гүл туралы
Алдынан алып дәу шығып, Ерназардың жолын бөгепті: «Гүлдің құрылысы қандай? Гүлшоғыр деген не, оның қандай түрлері бар?»
Жауап:
- Гүл — өсімдіктің көбею мүшесі.
- Құрылысы: гүлтабан, гүлсағақ, тостағанша, күлте, аналық, аталық.
- Барлық мүшелері гүлтабанына бекінеді.
- Гүлшоғыр түрлері: себет, собық, шашақ, масақ т.б.
Кездесу: Көлтауысар
Ерназар алыстан жылтыраған нәрсені көріп, жақындаса көл екен. Бірақ көлге таяғанда ол ғайып болыпты. Сонда Ерназар көл жағасында отырған баланы көреді: бала көлді екі ұртына ұрттап, қайтадан шығарып отыр екен. Бұл — Көлтауысар болыпты. Екеуі тіл табысып, бірге жолға шығады.
Сынақ 2: Айдаһар — жеміс пен тұқым
Алдарынан аузынан жалын шашқан айдаһар шығады. Көлтауысар ұртындағы суын шашып, отты өшіреді. Айдаһар амалсыз сұрақ қояды:
Сұрақтар
- Жемістер мен тұқымдар нешеге бөлінеді?
- Жидек жемістердің ерекшеліктері қандай?
- Құрғақ жемістер деп қандай жемістерді айтады?
Жауаптар
- Жемістер: құрғақ және шырынды. Тұқымдар: дара жарнақты және қос жарнақты.
- Жидек жемістердің қабығы жұқа, іші жұмсақ, тұқымы көп (қарақат, қызанақ, жүзім).
- Құрғақ жемістер — қабығы құрғақ, піскенде шашылатын (ашылатын) жемістер.
Кездесу: епті жігіт
Жолда олар сауысқанның құйрығын екінші сауысқанның құйрығына бүлдірмей ауыстырып отырған аса епті жігітті көреді. Таныса келе үшеуі бірге жүреді.
Сынақ 3: Алтын мүйізді бұғы — тамыр мен жапырақ
Жолда тұяғымен жер қазып тұрған алтын мүйізді бұғы кездесіп, мына сұрақтарды қояды:
- Тамыр жүйесі нешеге бөлінеді?
- Жапырақтың қандай түрлері бар?
- Жапырақ сабақта қалай орналасады?
Сынақ 4: Самұрық құс — тұқым құрылысы
Жер бедері биіктеп, тау жақындағанда Самұрық құс кездеседі. «Сұрағыма жауап берсеңдер, таудың басына жеткіземін. Жауап бере алмасаңдар, жұтып қоямын», — деп шарт қояды:
Тапсырма
Бидай дәні мен үрмебұршақ тұқымының құрылысына сипаттама беріңдер.
Жауапқа қанағаттанған Самұрық құс оларды таудың басына жеткізеді.
Шешім: сандық ішіндегі құпия
Таудың бір шатқалында тұрған сандықты ашса, ішінен биология оқулығы шығыпты. Ерназар кітаптан өсімдіктердің ерекшеліктерін, дәрілік өсімдіктердің қасиеттерін және олардың қандай ауруларға ем болатынын зерделейді. Кітаптың шын мәнінде білім бұлағы екеніне көзі жетеді.
Қайту: ананы емдеу
Ерназар жолай дәрілік өсімдіктер жинап, еліне оралады. Анасы хал үстінде жатқан екен. Ол әкелген өсімдіктерді қайнатып, анасына ем қылады. Үміт ана ауруынан айығып, ел қуанышқа бөленеді. Ерназар достарымен бірге жұртты жинап, той жасайды.
Той үстіндегі жұмбақтар (Тазша бала)
«Біреуін бердім, онын тердім»
Жауабы: Тұқым
«Жасыл болып өнеді, сары болып үзіліп түседі»
Жауабы: Жапырақ
«Күн нұрымен піседі, уылжып қолға түседі»
Жауабы: Жеміс
3) Ой толғау және қорытынды
Алдар көсенің сұрақтары
Тойға ала шапанын киіп Алдар көсе келіп, жиналған қауымға «шашу» ретінде ойландыратын сұрақтар ұсынады:
- Бұл сабақта қандай ертегі көрдіңдер?
- Ертегі барысында қандай өсімдіктер мен жануарлар кездесті?
Мұғалімнің түйіні
Бүгінгі «ертегілерге саяхат» сабағымыз аяқталды. Бұл формат оқушылардың ынтасын арттырып, белсенділігін оятады, білімді қайталауды қызықты әрі мағыналы етеді.
Қорытынды ой
Ұлттық нақыштағы осындай кіріктірілген, дәстүрлі емес сабақтар жиірек өткізілсе, оқушылардың пәнге қызығушылығы мен танымдық белсенділігі одан әрі күшейе түсер еді.
Неге бұл формат тиімді?
Оқиға арқылы есте сақталады
Сюжеттік желі сұрақтарды «сынақ» түрінде беріп, білімді бекітуді табиғи әрі жеңіл етеді.
Пәнаралық байланыс күшейеді
Әдеби кейіпкерлер мен биологиялық ұғымдар бірігіп, дүниетанымды кеңейтеді.
Оқушы белсенді болады
Сұрақ–жауап, жарысу және іздену оқушыны тыңдаушы емес, қатысушы етеді.
Тәрбиелік мәні жоғары
Мейірім, жауапкершілік, отансүйгіштік секілді құндылықтар ертегі өрнегімен беріледі.
Жылдам шолу
- Нысана
- Өсімдіктер тарауын қайталау (ертегі үлгісінде)
- Құрал
- Сұрақтар, көрнекіліктер, кейіпкерлер
- Нәтиже
- Қайталау + қызығушылық + құндылықтық тәрбие