Жоңғар очерктері өзінің Жоңғарияға жасаған экспедициясының материалдары негізінде Орыс географиялық қоғамының алдында жасаған баяндамасы есепті
Экспедиция материалдарына сүйенген ғылыми еңбек
«Жоңғар очерктері» — Шоқан Уәлихановтың Жоңғарияға жасаған экспедициясы барысында жинаған материалдары негізінде Орыс географиялық қоғамы алдында жасаған баяндамасы іспетті еңбек. Автор саяхатшыға тән байқағыштықпен жүріп өткен жолының табиғи бедерін ғана емес, өңір тұрғындарының этникалық құрамын, тұрмыс-тіршілігін де кеңінен сипаттайды.
Әдебиетке қатысты құнды байқаулар
Еңбектің әр тұсында Шоқан әдебиет мәселесіне де арнайы тоқталып, маңызды пікірлер айтады. Ол ауыз әдебиеті ескерткіштерін зерттеудің этнографиялық әрі генеалогиялық тұрғыдан айрықша мәні бар екенін дәлелдеп, осы салаға ерекше көңіл бөледі.
Батырлық жырлар және тарихи кезең
Ғалым «Ер Көкше», «Орақ», «Шора», «Едіге» сияқты жырларда халықтың өр рухы, әдет-ғұрпы, мінез-құлқы көркем түрде бейнеленетінін атап көрсетеді. Қазақтың әйгілі батырлар жырын ноғайлы жырларының тобына қосып, олардың қалыптасу кезеңін XIV–XVI ғасырлар аралығы деп тұжырымдайды.
Көршілес халықтар мұрасын зерттеу: «Манас» эпосы
Шоқан Уәлиханов көршілес елдердің әдебиетін зерттеуге де зор үлес қосты. Тарихтан белгілі: қырғыздың ұлы эпосы «Манасты» әлемге танытқан тұлғалардың бірі — Шоқан. Ол бұл жырды «Илиадамен» қатар қойып, ауыз әдебиетіндегі дүниежүзілік мәні бар эпикалық туынды ретінде бағалайды.
Ғалым жырдың мазмұнын жүйелі баяндап, оның қоғамдық-тарихи маңызын және мәдени кеңістіктегі орнын айқындайды. Шоқанның пайымдауынша, «Манас» — белгілі бір дәуір мен Манас батыр тұлғасының төңірегіне топтастырылған қырғыздың барлық ертегі, хикая-әңгімелері мен аңыздарының энциклопедиялық жинағы.
Өнердің ұлттық сипатын түсіндіру талпынысы
Әдебиет мәселелерін қарастырғанда Шоқан халық өмірі мен тарихи жағдайдан туатын өнер ерекшелігі, поэзияның ұлттық сипаты қандай деген сауалдарға нақты әрі дәл жауап беруге ұмтылады. Оның пайымдары әдеби мұраны тек мәтін ретінде емес, қоғамның тарихи жадын сақтайтын мәдени құбылыс ретінде тануға жетелейді.
Еңбектің ғылыми құндылығы және бүгінгі маңызы
«Жоңғар очерктері» сол кезеңде ғылымға беймәлім болып келген өлкені жан-жақты танытқан құнды зерттеу ретінде бағаланды. Сан салалы ғылымды меңгерген Шоқанның бұл еңбегі бүгінгі күнде де өз маңызын жойған жоқ: онда жинақталған дерек, жасалған салыстырулар мен тұжырымдар өңіртану, этнография және әдебиеттану үшін әлі де маңызды.