Щелкунчик балеттің увертюрасымен ашық сабақ бастау
Д. Нүрпейісова атындағы Халықтық музыка академиясы • Атырау музыка колледжі
П. И. Чайковский балеттеріндегі ертегі бейнелер
Құрастырған
МТПБ оқытушысы Шукурова Н. Т.
Пән
Әлемдік музыка әдебиеті
Курс, бөлім
III курс • Музыка теориясы
Сабақ форматы
Лекция-қайталау • Білімді бекіту және қорытындылау
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Қайталау мақсатында П. И. Чайковский шығармашылығындағы «Щелкунчик», «Аққулар көлі», «Ұйқыдағы ару» балеттерінің музыкасын еске түсіру.
Дамытушылық
Оқушылардың сөздік қорын байыту, балет жанрына қызығушылығын арттыру.
Тәрбиелік
Балет жанры арқылы музыкаға баулу, көркемдік талғамын дамыту.
Әдістер
- Көрнекі құралдар
- Сұрақ-жауап
- Викторина, интерактивті ойындар
Пәнаралық байланыс
- Орыс тарихы
- Мәдениеттану
- Хореография
Көрнекілік және техника
Тақта, ноутбук, мультимедия проекторы, презентация, композитордың суреті, фортепиано, DVD/CD материалдар, клавирлер.
Сабақтың құрылымы
- 1 Ұйымдастыру кезеңі.
- 2 Үй жұмысын тексеру және өткен тақырыпты бекіту: сабақтың басын «Щелкунчик» увертюрасымен ашу.
- 3 П. И. Чайковский туралы қысқаша мәлімет.
- 4 Викторина арқылы негізгі мазмұнды ашу.
- 5 «Аққулар көлі» балетінің мазмұны және музыкалық үзінділермен жұмыс.
- 6 Венн диаграммасы: ертегідегі екі кейіпкерді салыстыру.
- 7 «Щелкунчик» туралы қысқаша шолу, интерактивті музыкалық ойын.
- 8 Симфониялық оркестр аспаптарын еске түсіру: есту қабілетін дамытуға арналған сергіту.
- 9 «Ұйқыдағы ару» балеті: мазмұн, музыкалық нөмірлер, қорытынды викторина.
- 10 Қорытынды: үш балетке ортақ идеяны тұжырымдау, жеке және топтық жұмыстарды бағалау.
- 11 Үй тапсырмасы: тақырыпты қайталау.
Контекст: ертегі және орыс музыка дәстүрі
Балеттік музыка саласында П. И. Чайковский М. И. Глинканың ізін жалғастырушы ретінде көрінеді. Глинка «Иван Сусанин» және «Руслан мен Людмила» операларындағы балеттік сахналарда симфонияландырылған билерді шебер қолданды. Оның «Вальс-фантазиясы» да осы бағыттың жарқын үлгісі.
Орыс ертегісіне ерекше назар аударған композиторлардың бірі — Н. А. Римский-Корсаков. Ол ертегі тақырыбын кеңейтіп, дамыта түсті, алайда оның шығармашылығында ертегі көбіне опера жанрымен тығыз байланысты болды.
П. И. Чайковский: қысқаша портрет
П. И. Чайковский 1840 жылдың 7 мамырында Воткинск қаласында дүниеге келді. Ол Ресейде кәсіби музыкалық білім алған алғашқы композиторлардың бірі. 1865 жылы Петербург консерваториясын бітіріп, кейін Мәскеу консерваториясында сабақ берді.
Композитордың мұрасы аса кең: 10 опера, 6 симфония (оның ішінде бағдарламалы «Манфред»), увертюра-фантазиялар («Ромео мен Джульетта», «Дауыл»), фортепианолық циклдер («Жыл мезгілдері», «Балалар альбомы»), 100-ге жуық романс және әлемге әйгілі үш балет.
Викторинаға ұсынылған музыкалық үзінділер
- «Дауыл» фантазиясы
- «Мейірімді перілердің адажиосы мен вариациялары»
- Ленский ариясы: «Я люблю вас, Ольга»
- «Евгений Онегин» операсынан увертюра
- «Трепак»
Викторина нәтижесінде табылатын кілт сөз: «Балет».
Балет тілі: сөзсіз әңгімелеу
Балет — театр өнерінің жанры. Ондағы идея мен эмоция қимыл пластикасы және оркестрлік музыка арқылы ашылады. Бұл — музыка мен бидің тұтасқан мерекесі.
Кейіпкер мінезін сөзсіз жеткізудің маңызды құралы — пантомима. Ол мимика мен дене қимылы арқылы оқиға желісін дамытып, бөлімдерді байланыстырады (операдағы речитатив секілді қызмет атқарады).
«Аққулар көлі»: музыкалық драматургиядағы жаңалық
«Аққулар көлі» балеті 1875–1876 жылдары жазылды. Осы туындыдан бастап Чайковский балет өнеріне жаңашылдық енгізіп, балет музыкасын опера мен симфония деңгейіне көтерді. Композитордың сөзімен айтқанда, «балет — бұл да симфония».
Ертегі бейнелері
Ақ аққу
Одетта — нәзік, сезімтал, махаббатқа толы, дуаланған ханшайым.
Қара аққу
Одиллия — алдамшы бейне, зұлым күштің құралы.
Қысқаша мазмұн (4 бөлім)
- I Зигфрид сарайында мереке. Ертең ол қалыңдық таңдауы керек. Аққуларды көріп, соңынан еріп кетеді.
- II Аққулар — дуаланған қыздар. Одетта мен Зигфрид махаббат сертін береді.
- III Би кеші. Фон Ротбарт Одиллияны әкеледі. Зигфрид алданып, оны қалыңдығым деп жариялайды.
- IV Дауыл. Зигфрид зұлым күшпен айқасып, жеңіске ұмтылады.
Музыкалық мінез
- Аққу тақырыбы — нәзік, мұңды, тынық.
- Қақтығыс жақындаған сәттерде музыка мазасызданып, драмалық ширығады.
Венн салыстыру (ой-түйін)
Ақ аққу (Одетта)
Ақ, сұлу, нәзік, сезімтал, адал махаббатқа сенеді.
Ортақ
Екеуі де қыз бейнесі, сахнада «аққу» ретінде көрінеді, оқиғаға шешуші әсер етеді.
Қара аққу (Одиллия)
Алдамшы, қара ниет күшке қызмет етеді, сыртқы ұқсастық арқылы шатастырады.
Тарихи ескертпе: қойылым дәстүрі
«Аққулар көлі» әлем сахналарында үздіксіз қойылып келеді. Үлкен театрда ХХ ғасыр басында Александр Горский редакциясымен, кейін оның шәкірттері мен кейінгі дәуір балетмейстерлерінің жаңа басылымдарымен дамыды.
«Ұйқыдағы ару»: салтанат, вариациялар және жақсылықтың жеңісі
Чайковский таңдаған ертегілердің бірі — Шарль Перро сюжетіне құрылған «Ұйқыдағы ару». Оқиға Флорестан XIV патшаның ертегі сарайында өрбиді. Балет пролог және үш бөлімнен тұрады. Либретто авторы — Иван Александрович Всеволожский, ал хореографиялық серіктесі — Мариус Петипа.
Қысқаша мазмұн
Аврораның шоқындыру рәсіміне қонақтар шақырылады, бірақ зұлым пері Карабос ұмыт қалады. Ашуға булыққан Карабос қарғыс айтады: Аврора 16 жасында ұршықтан жараланып, ұйқыға кетеді. Мейірімді Сирени пері қарғысты жұмсартып, бұл ұйқы 100 жылға созылатынын айтады. Уақыты келгенде Дезире ханзада Аврораны оятып, зұлым күш жойылады. Соңында тойға көптеген ертегі кейіпкерлері жиналады.
Қарама-қарсы бейнелердің музыкалық шешімі
Карабос
Тақырыбы тұрақсыз, ырғағы өткір, мазасыз — зұлымдықтың музыкалық белгісі.
Сирени пері
Әуені байсалды, мажорлық тұрақтылық сезіледі — мейірім мен қорғаушы күштің бейнесі.
Вариациялар және классикалық билер
Вариациялар, әсіресе, прологта және III бөлімде кең қолданылады. Бұл балеттегі жеке кейіпкер биін айқындап, әр перінің мінезін даралайды.
Балеттік терминдер: па-де-де — екі адам биі, па-де-труа — үш адам биі.
Балетте классикалық билер кең палитрамен беріледі: марш, вальс, полонез, сарабанда, сондай-ақ музыкалық-хореографиялық сурет ретінде панорама қолданылған.
Негізгі идея
Балеттің өзегі — жақсылықтың зұлымдықты жеңуі. Музыкада өмірдің қуанышты салтанаты, ішкі сұлулық пен шынайы сезімнің жеңісі бейнеленеді.
«Щелкунчик»: мереке, қиял және оркестр бояулары
Үшінші балет — Жаңа жыл атмосферасымен астасқан «Щелкунчик». Оның әдеби негізі — неміс жазушысы әрі музыкант Э. Т. А. Гофманның ертегісі. Балет либреттосын Мариус Петипа дайындады.
Либретто деген не?
Либретто — опера, балет, оратория сияқты күрделі музыкалық шығармалардың әдеби негізі, яғни сахналық сценарийі. Либретто оқиғаны құрып, идеялық өзекті айқындайды.
Қысқаша мазмұн
Оқиға Германияда өтеді. Жаңа жыл қарсаңында Дроссельмейер балаларға Щелкунчик ойыншығын сыйлайды. Клара (Мари) оны ұнатады. Түнде түс секілді оқиға басталады: тышқан әскері шабуылдайды, Мари Щелкунчикті құтқарып, жеңіске көмектеседі. Щелкунчик ханзадаға айналып, олар сиқырлы елге сапар шегеді. Драже перісі патшалығында мереке жалғасады.
Увертюра және оркестр
Балет көбіне увертюрадан басталады. Увертюра — үлкен музыкалық-драмалық шығарма алдында орындалатын оркестрлік кіріспе, көбіне алдағы тақырыптар мен көңіл күйді қысқаша таныстырады.
Симфониялық оркестр — ішекті, үрмелі және ұрмалы аспаптардан тұратын үлкен ұжым. Оны дирижер басқарады. Биді сахналық тұрғыда құратын маман — балетмейстер (хореограф).
Негізгі билер мен музыкалық «дәмдер»
- Драже перісінің биі
- Гүлдердің вальсі
- Қар түйіршіктерінің биі
- Испан биі (шоколад)
- Араб биі (кофе)
- Қытай биі (шай)
- Бақташылар биі
Ерекше тембр: челеста
Драже перісінің биінде нәзік әрі сиқырлы үн беретін челеста қолданылады. Бұл — клавишті-ұрмалы аспап, дыбысы қоңыраудай сыңғырлап, ертегілік әсерді күшейтеді.
Қорытынды: Чайковский — балеттегі ертегі композиторы
«Аққулар көлі», «Ұйқыдағы ару», «Щелкунчик» — үш түрлі әлем, бірақ ортақ өзек бір: махаббат, мейірім, адалдық және зұлымдықпен күрес. Чайковскийдің музыкасы ертегіні тек көрініс ретінде емес, адам жанындағы терең сезім ретінде көрсетеді.
Есте қаларлық орындаушылар
Одетта мен Одиллия партияларын әр дәуірде көптеген атақты балериналар орындады, олардың қатарында: Марина Семенова, Галина Уланова, Майя Плисецкая, Наталья Бессмертнова, Людмила Семеняка.
Түйін сөз
Чайковский музыкасы жұмсақ та жанды, жеңіл де әуезді. Сол әуенмен бірге бізге ерекше бір құбылыс — сиқыр келеді. Оны сезіну үшін тыңдай білу ғана керек.