Алдияр ханымыз
Ертегінің желісі
Ерте, ерте, ертеде — жұрттың аузы ертегіге үйір, көңілі ғажайыпқа ашық шақта — ала қарға азаншы, қара қарға қазаншы болады. Шымшық шөпшек теріп, қарлығаш қалбаңдап, жапалақ жалбаңдап, әр құс шамасы келгенше жәрдем көрсетеді. Құс атаулының бәрі әйтеуір абыр-сабыр, әбігер: себебін мен қайдан білейін?
Бұл — әңгіменің өзі емес, әзірге тек сөздің кіріспесі. Дем алып, кеуде кернеп, жолға дайындалғандай ғана бір бастапқы бұлқыныс.
Енді негізгі әңгімеге көшейік: бұл арада құстардың не істегенін емес, кеңеске кіріспекпіз. Домбыра қолға алып, тамақ қырып, ойды жинақтағаным — сөзді орнықты бастау үшін ғана.
Кеңес: алыстағы Иран жайлы
Жер жүзінде тамаша мекен аз емес. Солардың бірі — оңтүстікте, Үндістанға барар жолда жатқан Иран деген жер. Ерке жер, жердің құты дерлік өлке: не керегің табылатын, көргенді сүйсіндірер мекен.
Гүл мен бұлбұл
Күні жерге үңілгендей, жері гүлге көмілгендей. Әр гүлдің саясында бір бұлбұл бардай: үсті — сайраған үн, асты — жайнаған гүл. Қаласаң күл, қаласаң жыла — көңілдің күйі екеуіне де жетеді.
Бал бұлақ, жеміс бағы
Бал бұлақты тауы, бұйра-бұйра бауы бар. Бауы толған жеміс: біреуі жақұттай, біреуі ақықтай, біреуі күмістей жарқырайтындай.
Алма мен шабдалы
Үйіліп жатқан алмасы — бір жағы таңдайдай, бір жағы қандайдай. Ал алуысы сонша тәбетті көрінер: “саусағыңды бірге жеп қоятындай”. Әсіресе, қойтұяқтай түймедей шабдалысын ел үймелеп жейді.
Жібекке бай өлке
Елінде жібек те көп: талайы жібектей жұмсақ киім киіп, қапталы жарқырап жүретіндей. Қысқасы, Иран жерінде жеміс, бұлбұл, гүл, жібек — төрт түлік түгел сияқты.
Молшылықтың көлеңкесі: кедейлік пен әділетсіздік
Бірақ байлық пен көркемдік бәріне бірдей бұйырмаған: елдің дені — қу кедей, бай — бір уыс қана. Надандық жайлаған жерде кедей көпке айналып, сол көп бір уыс байға қарсы тұра алмай, құлша қызмет қылмай ма?
Желіккен байлар құл айдап, еріккен байлар хан сайлап, әңгімені базардай қылып “дүкен” құрады. Осы елге құт қонса да, құт байға ғана қонған деседі.
Аббас хан туралы сөз
Аббас хан — мінезі бұзық, қақпас, күшігенге ұқсас деп суреттеледі. Елін бақпай, тағын бағып, алтын сарайдың ішінде жатып-ақ “жұмыс істегендей” көрінеді. Әйелді үйірлеп жинап, өңінде де, түсінде де соны күбірлейді; шараптан ылғи шала мас.
Тәжіндегі тізілген тас — гауһар, күннің көзіндей. Өз құлқына ұқсас уәзірлерді жиып, солар арқылы елді шаптырып, шаншып, талап отырғандай.
Бұқараның хәлі
Сұм-сұрқия уәзірлер хан керегін әзірлеймін деп, бұқараны тепкіге салып, табанға таптайды. Қалың ел бүгежектеп, құл болып, құрдай жорғалап күн кешеді.
Сарай ішіндегі бір күн: жұлдыз айтқан қатер
Күндер осылай өтіп, ай айды қуып, жыл жылды басады. Бір күні хан Аббас шарап ішіп, шала мас күйде сарайда жалғыз отырып, өзімен-өзі сырласады. Сол сәтте бас уәзір кіріп келеді: ұрты томпақ, дорба сақал, құйрық мұрт.
Бас уәзірдің хабарлауы
Уәзір ханға ұзақ ғұмыр тілеп, келген себебін айтады: бас балгер ханға маңызды хабар жеткізбек екен.
“Кірсін!” — дейді хан. Оқтай зырлаған балгер кіріп, үш қабат құлдық ұрып тұрып сөйлейді. Ол — көк аспанмен сырласқан, жұлдызға қарап бал ашқан тәуіп.
Сұм хабар
Балгер жұлдыздың жақсы демегенін, хан басына қатер айтқанын жеткізеді: “Қатері сол — қысқа сөз: ханға қаза қатасыз, оныншы күн таңында”.
Ханның ашуы
Хан құп-қу болып, ашудан қыстығып, қалшылдап, қақалады. Ықылық атып, сақалын сапсаңдатып: “Кет! Көрінбе! Шық! Жоғал!” — деп айқайлайды.
“Мен тіліңді қырқайын! Тұқымыңды құртайын! Жендет! Жендет! Басын ал!” — дейді. Сол-ақ екен жендет жетіп келіп, жалаңдатып қылышын суырады да, әп-сәтте шаппаққа ұмтылады.
Балгердің жан таласы
Балгердің бойын үрей билеп, көзі шарасынан шығардай болып, кемсең қағып жалынады: “Ханым! Сұлтаным! Бір қасықтай қиқ қаным! Аллаға аян — сөзім шын. Жұлдыз сөзі сөз болар. Бірақ, ханым, ойлаймын: ақылдассақ, айламен…”
Мәтін осы тұста үзіледі.