Қазақша рефераттар

Өткен тақырыпты қайталай отырып, оқушыларға тақырып бойынша сұрақтар қою

Сабақтың тақырыбы

Ою-өрнек түрлері.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Оқушыларға ою-өрнек өнері туралы толық мағлұмат беру, түсінігін кеңейту.

Дамытушылық

Шеберлік пен жылдамдық дағдыларын дамыту, алған білімді өз бетінше қолдануын қадағалау, эстетикалық талғамын қалыптастыру.

Тәрбиелік

Оқушылардың осы өнер түріне қызығушылығын арттыру, ұқыптылыққа, еңбексүйгіштікке, сұлулықты қабылдай білуге тәрбиелеу.

Сабақтың форматы

Сабақтың түрі

Аралас сабақ.

Сабақтың әдістері

  • Түсіндіру
  • Сұрақ-жауап
  • Өз бетінше сарамандық жұмыс

Көрнекіліктер

Үлгілер, дайын ою-өрнек суреттері.

Пәнаралық байланыс

Сызу, бейнелеу өнері, тарих.

Сабақ барысы

Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен сәлемдесу.
  • Оқушыларды түгендеу.
  • Құрал-жабдықтарын тексеру.
  • Зейіндерін сабаққа аударту.

Үй тапсырмасын тексеру

Өткен тақырыпты қайталай отырып, оқушыларға тақырып бойынша сұрақтар қою.

Жаңа сабақ

Ою-өрнек, орнамент (лат. ornamentum — әсемдеу, сәндеу) — үй ішіндегі мүліктерді, тоқыма бұйымдарды, еңбек құралдарын, қару-жарақты, сондай-ақ архитектуралық ғимараттарды әшекейлеуге арналған, белгілі бір ырғақпен қайталанып отыратын және үйлесімге құрылған өрнек-нақыштар жиынтығы.

Ою-өрнек өнері өте ерте заманнан бері қолөнердің барлық түріне ортақ әсемдеу негізі болып келеді. «Ою» мен «өрнек» сөздерінің мағынасы жақын: бір нәрсені ойып, кесіп жасап шығару, екі затты ойып қиып қиюластыру, немесе бір заттың бетіне бедер түсіру ұғымын береді. Ал өрнек — әртүрлі ою, бедер, бейнелердің күйдіріп, жалатып, бояп, батырып, қалыптап жасалған көркемдік түрлерінің ортақ атауы. Сондықтан көбіне «ою-өрнек» тіркесі қатар айтылады.

Қазақстан аумағында ою-өрнектің ең қарапайым элементтері Андронов дәуірінен жеткен көне әшекейлерден байқалады. Мұндай өрнектер «жал», нүкте, ирек тәрізді болып келеді.

Ою-өрнек геометриялық пішіндерден құралып, зерлеу, дәнекерлеу, оймалау, кестелеу, құйма-жапсыру әдістері арқылы жасалады.

Тарихи сабақтастық

Ұлттық ою-өрнек қазақ халқының қалыптасуымен, сондай-ақ қазіргі Қазақстан аумағын мекендеген Азия халықтарының мәдениетімен тығыз байланыста дамыды. Бұл ортағасырлық сәулет ескерткіштеріндегі көгеріс және геометриялық өрнектерден айқын көрінеді: Бабажа қатын күмбезі (X–XI ғғ.), Айша-Бибі кесенесі (XI–XII ғғ.), Ахмет Ясауи кесенесі (XIII–XIV ғғ.) және т.б.

Ою-өрнек дәстүрлі тоқыма өнерінде (гобелен, текемет, алаша, сырмақ), кестеде (киім-кешек, тұрмыстық заттар), сондай-ақ ағаш, мүйіз, сүйек, ғаныш, металл және тері бетіне өрнек салуда жоғары деңгейде дамыды.

Қазақ ою-өрнегінің негізгі түрлері

  • Геометриялық
  • Зооморфтық
  • Көгеріс
  • Қиял-ғажайып (бойтұмар, аспан әлемі белгілері)

Маңызды элементтеріне қошқармүйіз, құс таңдай, түйе табан, үш жапырақ, бес жапырақ және т.б. жатады.

Геометриялық элементтер (шаршы, ромб, жұлдызша) және көгеріс өрнектері (гүл, жапырақ, бұтақ) ағашқа өрнек салуда, әсіресе үй жиһазы мен ыдыс-аяқта, музыкалық аспаптар мен аңшылық құралдарда сақталып, дамып отырды.

Ою-өрнек элементтері мен атаулары

Мүйіз

Қазақ оюының ең көне мәнерлерінің бірі. Мүйізді меңзеуден шыққан. Ұсақ түрлері ағаш, сүйек, мүйіз сияқты нәзік қолөнерде қолданылса, ірі түрлері сырмақ, текемет, алаша, кілем және сәулет өнерінде кең таралған.

Қосмүйіз

Қой, ешкі, сиыр секілді жануарлардың екі мүйізін бейнелейді. Кейде «ырғақ» немесе «ілмек» аталатын өрнектер де қосмүйіз деп аталады. Үй жиһазы, тұрмыстық бұйымдар, киім-кешек, қару-жарақты безендіруге пайдаланылады.

Арқармүйіз

Қойдың мүйізін бейнелейтін өрнек түрі. Қошқармүйізге ұқсас, бірақ шиыршықталып, тармақтары көбірек болады. Кілем, тұскиіз, сырмақ, кесте, киім-кешек пен үй жиһаздарында кездеседі.

Қошқармүйіз

Қойдың төбесі мен екі жаққа иірілген мүйіз бейнесіне негізделеді. Қолтық тұсынан құлақты долбарлайтын қысқа мүйіз тәрізді екі буын шығып тұрады. Текемет, сырмақ, басқұр, алаша, кілем, былғары, сүйек, ағаш және зергерлік бұйымдарда өте жиі қолданылады.

Қырықмүйіз

Біріне-бірі жалғасып, тармақтала қосылған көп мүйізден құралған өрнек. Көбіне дөңгелек не төртбұрыш ішінде беріледі, кейде бұтақ тәрізді жайылып тармақталады.

Сынықмүйіз

Морт сынған мүйізге ұқсас пішін: тік төртбұрыш жасап, ішке қарай бірнеше рет иіледі. Кілем, ши, басқұр, алаша және әртүрлі қалталарды безендіруге қолданылады.

Өркеш

Түйенің қос өркешін бейнелейді. Сырмақ, текемет, тұскиіз композицияларында жиі кездесетін элемент. Қазақ оюындағы қос мүйіз, қос өркеш секілді симметрия тек сәндік тепе-теңдік емес, сондай-ақ береке-бірлік пен көбею нышанын білдіреді.

Шыныгүл

Гүлді тұспалдайтын өрнек. Төртайшық, итемшек өрнектеріне ұқсас. Құрамында айға, мүйізге, жапыраққа ұқсас элементтер болады.

Гүл

Гүл тектес өсімдіктердің алуан түрін бейнелейді. Үш жапырақтыдан бастап, он екі жапырақтыға дейінгі нұсқалары қолөнер бұйымдарында кең таралған.

Шытырман

Көп жапырақты өсімдік, көп тармақты мүйіз және геометриялық фигуралар араласатын күрделі өрнек. Зат бетіне желілене түсіп, тұтас бір сюжетті (жайлау, орман, жазық дала, кең сахара) меңзеп берілуі мүмкін.

Тіс (иттіс)

Малдың не аңның тісіне ұқсас, ақ-қара шақпақтардан құралатын, шахмат тақтасына келетін өрнек. Кестеде тік сынық сирек тігістердің бұрыштарын қарама-қарсы түйістіре жүргізуде қолданылады.

Бөрікөз

Бөрінің көзін, қасқырдың басы мен құлағын, сондай-ақ «бөріқұлақ» аталатын жапырақты бейнелейді.

Сабақты қорытындылау

Бүгінгі сабақта ою-өрнек туралы толық мағлұмат алдық. Білімді бекіту үшін төмендегі сұрақтарға жауап беріңдер:

  • Ою-өрнек дегеніміз не?
  • Ою-өрнектің қандай түрлерін білесіңдер?
  • Зергерлік бұйымдарда көбінесе қандай өрнектер қолданылады?
  • Кілемдерде қандай ою-өрнектер басым болады?

Оқушы білімін бағалау

Оқушылардың жауаптары мен орындаған жұмыстары негізінде бағаланады.

Үй тапсырмасы

  • Мәтінді оқып келу.
  • Ою-өрнекті қағаздан немесе матадан қиып әкелу.