Халықтық педагогика - тәрбие жөніндегі халықтың педагогикалық білім тәжірибесі
Бала тәрбиесіндегі мақал-мәтелдердің орны
Қазақ халқының ықылым замандардан бүгінге дейін үзілмей жеткен рухани мұрасының бірі — халықтық педагогика. Халықтық педагогика — тәрбиелеу жөніндегі халықтың жинақталған педагогикалық білімі мен өмірлік тәжірибесі.
Ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық тәлім-тәрбие жүйесінде жас ұрпақтың санасына құндылықтарды біртіндеп сіңіретін арнаулы жолдар мен тәсілдер болған. Мысалы, мақал-мәтелдер адамгершілік пен имандылыққа жетелесе, жұмбақтар мен айтыстар ақыл-ой тәрбиесін, өлең-жыр мен дастандар эстетикалық талғамды, ал ертегілер тәрбиенің сан алуан мәселесін қозғайтын тәлімдік материал ретінде қызмет еткен.
Демек, халықтық педагогика — тәлім-тәрбиелік ой-пікірдің бастау көзі, халықтың рухани қазынасы.
Халық даналығының тәрбиелік жүйесі
Қазақ халқының тәлімдік мәні зор ой-толғаныстары бесік жырында, батырлық эпостарда, ертегілер мен аңыздарда, шешендік сөздерде, айтыс-термелерде және мақал-мәтелдерде молынан кездеседі. Мұндағы тәрбиенің түйіні — адамгершілік-имандылық, ақыл-ой, еңбек, эстетика, дене және отбасы тәрбиесі.
Көшпелі қазақ қоғамында мақал-мәтелдер мектеп пен мұғалімнің, кітап пен баспасөздің қызметін де алмастырған. Олар — дүниетанымдық білімнің жиынтығы, халықтың өзіндік энциклопедиясы ғана емес, ұстаздық әрі тәлімгерлік рөл атқаратын тәрбиелік құрал. Ондағы ақыл-кеңес қысқа, нұсқа, тұжырымды болып келеді.
Қысқалық
Ойды ықшам жеткізіп, мәнін тереңдетеді.
Нақтылық
Тәрбиелік тұжырымды дәл, айқын береді.
Қолданымдылық
Күнделікті өмірде бағыт-бағдар ретінде қолданылады.
Мақал-мәтелдердің бала санасына әсері
Мақал-мәтелдердің бала тәрбиесіндегі орны айрықша. Оқу мен еңбек, ойын мен өнер, адамның жақсы-жаман қасиеттері, елін-жерін сүю, ата-ананы құрметтеу, үлкенді сыйлау сияқты өнегелер бала санасына біртіндеп сіңеді. Мақал-мәтел — ойға ой қосатын, тілге икем беретін, сөздің мәйегі.
Мақал-мәтелдер халықтың дәуірлік болмысын, дүниетанымын, өмір тәжірибесін бейнелейді және сөз көркемдігінің үлгісі ретінде қызмет етеді.
Тақырыптар арқылы тәрбиелеу: мақал-мәтелдер мысалдары
Еңбекке баулу
Еңбек туралы мақал-мәтелдер балаларды ерінбей тер төгуге, еңбектің қадірін тануға үндейді:
- Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей.
- Жер қазбасаң, алтын шықпас.
- Бейнет түбі — зейнет.
- Еңбек етсең емерсің.
- Еңбек адамды бүтіндейді, жалқаулық адамды түтіп жейді.
- Еңбек етсең, елге өкпелеме; егін екпесең, жерге өкпелеме.
Адамгершілік пен сабыр
Адалдық, ар-ұят, сабыр мен төзім туралы мақал-мәтелдер мінезді тәрбиелеуге бағытталған:
- Абырой — ар еңбегі.
- Ары таза жігіттің жаны таза.
- Ашу асыққанда, ақыл басу айтар.
- Анығын айту — адалдық, ала сөйлеу — арамдық.
- Ардан безіп, адам болам деме.
Жақсыға ұмтылу, жаманнан сақтану
Кей мақал-мәтелдер жақсы қасиеттерді дәріптесе, енді бір бөлігі жаман әдет-қылықты әшкерелеп, одан аулақ болуға шақырады:
- Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен.
- Жаман кісі — кекшіл.
- Жалқауға дәулет үшін ұйқы берер, жаманға ақыл үшін күлкі берер.
- Ақылды қасыңнан қорықпа, ақылсыз досыңнан қорық.
Елжандылық пен азаматтық
Ел мен жерге сүйіспеншілік, намыс, жауапкершілік туралы мақал-мәтелдер азамат тәрбиесіне қызмет етеді:
- Азамат — елдің ажары.
- Ел намысы — ер намысы.
- Елін сүйгеннің еңсесі биіктейді.
- Еліңе елеулі бол, халқыңа қалаулы бол.
- Азамат туған жерімен тұғырлы, халқының салт-дәстүрімен ғұмырлы.
Өнер мен білім
Халық баланы өнерлі, білімді болуға шақырған:
- Өнерлі өрге жүзер.
- Өнерлі бала сүйкімді.
- Оқу — білім бұлағы, білім — өмір шырағы.
- Білімді өлмес — қағазда аты қалар, ұста өлмес — істеген заты қалар.
Ата-анаға құрмет
Отбасылық құндылықтарды орнықтыруда мақал-мәтелдердің мәні ерекше:
- Ананың сүті — бал, баланың тілі — бал.
- Ананың құшағы жылы, күннің шуағы жылы.
- Ағайын — алтау, ана — біреу.
- Әке — асқар тау.
Тіл дамытудағы рөлі
Балалардың ана тілінде сөйлеу дағдысын қалыптастыруда мақал-мәтелдердің орны ерекше. Мақал-мәтелдер баланың тіл байлығын, сөздік қорын, ой-өрісін және сөйлеу мәдениетін дамытады. Онда халықтың даналығы, байқампаздығы, тәрбиедегі үлкен өмірлік тәжірибесі және болашаққа көзқарасы шебер жинақталған.
Сабақ барысында қолдану тәжірибесі
Бүгінгі жас жеткіншек — ертең ел тізгінін ұстайтын азамат. Сондықтан бала тәрбиесінде халықтық педагогиканы мақал-мәтелдермен ұштастыра қолдану оқушылардың сабаққа қызығушылығын арттырып, түсінігін кеңейтіп, танымдық белсенділігін күшейтеді.
Ана тілі сабағында
Тақырыпқа сай мақал-мәтел айтып, мағынасын ашу үшін оқушылардың пікірін тыңдау, мақал-мәтел жинақтауға тапсырма беру.
Қазақ тілі сабағында
Мақал-мәтелдерді көркем жазу материалы ретінде қолдану: алфавит бойынша не тақырып бойынша жаттап, жазып келу.
Сынып сағатында
Мақал-мәтелдерге байланысты сайыстар ұйымдастыру арқылы қызығушылық пен белсенділікті арттыру.
Әр сабақта халықтық педагогиканы орынды пайдалану — сабақты тартымды етіп, оқушы белсенділігін арттыратын тиімді жол.
Қорытынды ой
Балаларды халықтық педагогика негізінде тәрбиелеу — маңызды міндет. Өйткені тәрбие — қалып: қалып қисық болса, соған салған дүние де қисық шығады. Сондықтан тәрбиеде ұсақ, мағынасыз бөлшек болмайды. Әсіресе балаға айтқанымыз бен көрсеткеніміздің бәрі шынайы, сұлу, үйлесімді болуы қажет. Сонда ғана бала балғын талдан биік бәйтерекке айналады.
Автор туралы
Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы, Ә. Жангелдин орта мектебі, бастауыш сынып мұғалімі — Әжібаева Гүлсім Айтжанқызы.