Абайдың қырық екінші қара сөзіҚЫРЫҚ ЕКІНШІ СӨЗҚазақтың жаманшылыққа үйір бола беретұғынының бір себебі - жұмысының жоқтығы
Қырық екінші сөз
Қазақтың жаманшылыққа үйір бола беретінінің бір себебі — жұмысының жоқтығы. Егер егін салып, не саудаға айналысса, қолы тие ме еді? Оның орнына ауылдан ауылға қаңғып, біреуден бір жылқының майын сұрап мініп, күнін асырап, болмаса сөз аңдып, қулық-сұмдықпен адам аздырмақ үшін жүріп-тұруға құмар.
Дүниелік керек болса, адал еңбекке берілген адам ондай жүрісті қорлық көрмей ме? Өз кәсібін тастап, кезегендікке салына ма? Малдылар малын түгелдей малшыларға, бала-шағаға тапсырып, құдай берген азды-көпті дәулетін қызық көрмей, оның ұры-қарыға жем болып, қарға-жарға ұшырауына да шыдайды.
Пайдасыз қаңғырудың «салты»
Пыш-пыш кеңестен қалмай, бір ауылға барып қулық-сұмдық жасап, тегін тамақ ішіп, бос ыржыңдасуды қимау — әдетке айналған. Себебі халыққа осы жол салт болып сіңген: шаруаға пысық, мал бағуға не мал табуға икемді өнерлі кісіге қосылмайды; керісінше, пәле шығаруға пысық, немесе сондайлардың сөзін «естігенім, білгенім» деп елге жайып жүретіндерге ереді. Солардың қасында өзін де өнерлілерге қосылғандай көрсеткісі келеді.
Осы күнгі «іске жараймын» дегеннің біразы азды-көптісін біреуге қосып салып, «көре жүр, көздей жүр» деп басын босатып алады да, сөз аңдып, тамақ аңдып, ел кезуге салынады.
Мақтанның өлшемі ауысқанда
Бұл күнде байлық та мақтан емес, ақыл да, абырой да мақтан емес. Мақтан — арыз бере білу, алдай білу. Осы екеуі қолынан келген кісі салт атты, сабау қамшылы кедей болса да, аз да болса төрден орын алып, майлы атқа, майлы етке қолы жетеді.
Көрініс
Жалған бедел мен айла әлеуметтік баспалдаққа айналады: еңбексіз-ақ «құрмет» табудың жолы болып көрінеді.
Салдары
Еңбекке ынта кеміп, сенім әлсірейді; қоғамда қисын емес, айла жүретін өлшем орнығады.
Жағымпаз «кеңес» және сенімнің күйреуі
Желөкпе, мақтаншақ байларды «сіз айтсаңыз, отқа түсуге бармын» деп желдендіріп, шаруасын қылдырмай-ақ, малын бақтырмай-ақ, соның есебінен киімін бүтіндеп, тәуір ат мініп, қатарлы бір құрметке жетіп жүреді. Бай болса өз тыныштығын да білмейді, бос шығынданғанын да ескермейді.
Бір кісімен сөйлессе, «мұны қайтеміз?» деп әлгі «кеңесшімен» ақылдасады. Ол болса, «қулықтың жолын үйретем» деген болып, «мынау ана қулық, анау мына қулық» деп, байдың өзін кісіге сенбейтін етеді. Ақыры байға да жұрт сенбейтін болады.
Байдың жауабы мен мінезі онсыз да оңбай тұрса, әлгі адам бұзылған сайын, «мен айтпап па едім» деп тағы да бекітіп, екіншіде тырп етпейтін халге жеткізеді. Ендігі жұрттың ақылы да, тілеуі де, әрекеті де — осылайша қалыптасады.
Осы сөзден қалатын салмақ
- Еңбек жоқ жерде елдің мінезі ұсақталып, әдеті бұзылады.
- Қулық пен өсек «іс» болып көрінгенде, шын іс — көлеңкеде қалады.
- Жалған кеңес сенімді жойып, байды да, кедейді де бірдей күйретеді.
Абайдың басқа да қара сөздері — осы ойлардың әр қырын тереңдетіп, адам мінезі мен қоғам әдетін таразылайтын тағылымды мұра.