Қан дәнекер ұлпасының сұйық түрі

Сабақтың мақсаты

Білімділігі: оқушылардың ағзаның ішкі сұйық ортасы (қан және қан жасушалары), олардың қызметі, эритроциттер туралы білімін тереңдету және жүйелеу.
Дамытушылығы: оқушылардың ой-өрісін кеңейту, білімін тиянақтау, ойлау қабілеті мен танымдық белсенділігін арттыру.
Тәрбиелігі: ұрпақ саулығы — ұлт болашағы екенін ұғындыру; зиянды әдеттен жиренуге және салауатты өмір салтын ұстануға тәрбиелеу.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ.

Сабақтың әдістері

түсіндіру
биологиялық диктант
сәйкестендіру тестісі
проблемалық сұрақтар
терминдермен жұмыс

Ағзаның ішкі сұйық ортасы және гомеостаз

Ағзаның ішкі ортасын қан, лимфа және ұлпа сұйықтығы құрайды. Ішкі ортаның тұрақтылығы — гомеостаз — ұлпалардың тіршілігі мен мүшелердің дұрыс қызмет атқаруы үшін аса маңызды. Гомеостазды жүйке және эндокриндік жүйелер реттейді.

Қан: ұлпа ретінде және негізгі қызметтері

Қан — дәнекер ұлпа. Ол қанайналым жүйесінде тамырлар бойымен қозғалып, бірден бірнеше маңызды қызмет атқарады.

Газдарды тасымалдау

Оттегін ұлпаларға жеткізіп, көмірқышқыл газын өкпеге әкеледі.
Қоректік заттар мен гормондарды тасымалдау

Жасушалардың қоректенуін және реттелуін қамтамасыз етеді.
Зат алмасу өнімдерін шығару

Артық және қажетсіз өнімдерді мүшелерге жеткізіп, шығарылуына қатысады.
Байланыстыру және қорғаныш

Жасушаларды байланыстырады, иммундық жауаптарға қатысады.
Тұрақтылықты сақтау

Қышқыл-сілтілік тепе-теңдік пен су мөлшерін тұрақтандыруға қатысады.
Ұю

Қанның ұю қасиеті жарақат кезінде қан жоғалтуды азайтады.

Ересек адамның орташа қан көлемі: 5–6 л.

Қанның құрамы: плазма және қан жасушалары

Плазма

Қанның сарғыштау түсті сұйық бөлігі. Ұйымайтын (ерітінді қосылған) қанды тұндырса, ең үстіңгі мөлдір қабат ретінде байқалады.

Эритроцит

Қанның қызыл түйіршіктері; газдарды тасымалдауда негізгі рөл атқарады.

Лейкоцит және тромбоцит

Лейкоциттер — қорғаныш; тромбоциттер — ұю үдерісінде маңызды.

Плазманың құрамы

Негізгі компоненттер

Су: 90–92%
Тұз: шамамен 0,9%
Глюкоза: шамамен 0,12%
Май: 0,7–0,8%
Сүт қышқылы, ферменттер, гормондар

Нәруыздар (7–8%)

Альбуминдер: ~4,5%
Глобулиндер: 1,7–3,5%
Фибриноген: ~0,4% (қанның ұюына қатысады)

Құрамында фибриноген нәруызы болмайтын плазма қан сарысуы (сыворотка) деп аталады.

Маңызды: глюкоза — жасушалар үшін негізгі қуат көзі. Егер плазмадағы глюкоза мөлшері 0,04%-дан төмен түссе, ми жасушалары қатты қозып, бұлшықеттер жиырылып, тырысу (судороги) байқалуы мүмкін.

Қан жасушалары: эритроциттерге назар

Қан жасушаларының негізгі түрлері

Эритроциттер

Қанның қызыл түйіршіктері.
Лейкоциттер

Қанның түссіз жасушалары.
Тромбоциттер

Қан пластинкалары.

Эритроциттердің құрылысы мен қасиеттері

Ядросы: жоқ.
Орташа диаметрі: 7,2–7,5 мкм.
Пішіні: ортасы ойыс, екі жағынан қысыңқы дискі тәрізді; бұл беткейін шамамен 1,5 есе ұлғайтып, газ алмасуын тиімді етеді.
Саны: қанның 1 мм³ көлемінде 4,5–5 млн эритроцит болады.

Тіршілік ұзақтығы: шамамен 120 күн.
Түзілу орны: сүйектің қызыл кемігінде.
Жойылуы: бауыр мен көкбауырда.
Негізгі қызметі: өкпеден ұлпаларға оттегін, ұлпалардан өкпеге көмірқышқыл газын тасымалдау.

Гемоглобин

Эритроцит құрамындағы қызыл түсті нәруыз. Оның құрамына темірі бар гем және нәруыздық бөлігі — глобин кіреді.

Қаназдық (анемия): негізгі себептері

Қандағы эритроцит санының кемуі немесе гемоглобин мөлшерінің азаюы.
Көп қан жоғалту.
Интоксикация (улану) жағдайлары.
В12 витаминінің жетіспеушілігі.

Жаңа сабақты бекіту

1) Сәйкестендіру тестісі

Термин	Сипаттама
Қан	Организмнің айнасы.
Эритроциттер	Қанның қызыл түсті жасушалары.
Гемоглобин	Оттегін тасымалдауға қатысатын нәруыз.
Гематолог	Қан ауруларын емдейтін дәрігер.
Гемофилия	Қан ұйымайтын ауру.
Глобулин	Плазмадағы нәруыздардың бір тобы.

2) Биологиялық диктант

Ағзаның ішкі ортасына қан, ұлпа сұйықтығы, лимфа жатады.
Қан — дәнекер ұлпаның сұйық түрі.
Эритроциттер сүйек кемігінде түзіледі.
Қанның құрамы плазма және қан жасушаларынан тұрады.
Ағзадағы қанның мөлшері шамамен 4,5–5 л.
Глюкоза — жасушалар үшін негізгі қуат көзі.