Шұбартаулық жастардың бастамасы
70–80 жылдардағы ауыл шаруашылығы
Бұл сабақ 1970–1980 жылдардағы Қазақстан ауыл шаруашылығының даму жағдайын, басқару мен ұйымдастыруда қалыптасқан бағыттарды, жетістіктер мен кемшіліктерді және олардың себеп-салдарын түсіндіруге бағытталған.
Көрнекілік
- Интерактивті тақта, слайдтар
- Қазақстан Республикасының экономикалық картасы
Ұйымдастыру
- Әдістері: баяндау, талдау, пікір алмасу
- Пәнаралық байланыс: география
- Сабақ түрі: жаңа білімді меңгерту
Мақсат пен міндеттер
Сабақтың мақсаты
Қазақстандағы 1970–1980 жж. ауыл шаруашылығының даму деңгейін, оны басқару мен ұйымдастырудағы негізгі үрдістерді, жетістіктер мен кемшіліктерді және олардың себептерін түсіну.
Білімдік міндет
Ауыл шаруашылығындағы реформалардың неге толық жүзеге аспағанын талдау.
Дамытушылық және тәрбиелік
- Өлкетану материалдары арқылы Шұбартау комсомол жастары бастамасының мал шаруашылығындағы рөлін талдау.
- Оқушыларды Отанды сүюге, еңбекке құрметпен қарауға тәрбиелеу.
Сабақ құрылымы
-
1-кезең
Ұйымдастыру
-
2-кезең
Қызығушылықты ояту
-
3-кезең
Мағынаны тану
-
4-кезең
Ой-толғаныс
-
5-кезең
Үй тапсырмасы
Қызығушылықты ояту (сұрақтар)
Алдыңғы білімді белсендіру және тақырыпқа кіріспе жасау үшін төмендегі сұрақтар талқыланады (қажет жерінде слайд пен карта қолданылады).
- 1 1964 ж. Қазан пленумында қабылданған экономикалық реформалар өнеркәсіптің дамуына қандай өзгерістер әкелді?
- 2 Қазақстан өнеркәсіптің негізгі салалары бойынша қандай жетістіктерге жетті? (Картамен жұмыс)
- 3 Экономикалық реформалардың күткен нәтижені бере алмауының негізгі себептері қандай?
- 4 Экологиялық дағдарыстың шиеленісуіне қандай факторлар әсер етті? (Слайд көрсету)
Мағынаны тану
Талқылау бағыттары
- Ауыл шаруашылығы дамуының ерекшеліктері және басқарудағы кемшіліктер.
- Мал шаруашылығының дамуы және қазақ жастарын осы салада тұрақтандыру саясаты.
Нақтылау сұрақтары
География курсынан еске түсірейік: ауыл шаруашылығына қандай қызмет түрлері жатады?
Ауыл шаруашылығын дамытудың экстенсивті және интенсивті жолдары дегеніміз не?
Ауыл шаруашылығының өнеркәсіптен айырмашылығы қандай?
Тірек-сызбаға сүйенген қорытынды
Ауыл шаруашылығы — материалдық өндірістің маңызды саласы. Ол халықты азық-түлікпен, ал өнеркәсіпті белгілі бір шикізат түрлерімен қамтамасыз етеді. Негізгі екі тармағы бар: өсімдік шаруашылығы және мал шаруашылығы. Сонымен қатар балық аулау, аңшылық және омарта шаруашылығы да осы салаға кіреді.
Ерекшелігі
Табиғи жағдайларға тікелей тәуелді және адамзат тарихындағы ең көне шаруашылық салаларының бірі.
Әлемдік көрініс
Қазіргі деректер бойынша, дүниежүзінде бұл салада шамамен 1,3 млрд-тан астам адам еңбек етеді.
Жұмыспен қамту үлгісі
- Батыс Еуропа8%
- АҚШ3%
- Канада4%
- Ресей14%
- Қазақстан40%-ға жуық
1970–1980 жж. ауыл шаруашылығы: жетістіктер мен кемшіліктер
Мәтінмен жұмыс барысында оқушылар төмендегі кесте логикасымен деректерді жүйелейді: қандай шаралар нәтиже берді, қай тұста басқару мен даму моделінің әлсіздігі байқалды.
Жетістіктер
- Ауыл шаруашылығы өнімдерін сатып алу бағасы екі есеге артты.
- Жоспардан тыс өнім өндіргені үшін үстеме ақы төлеу енгізілді.
- Ауыл шаруашылығына бөлінетін қаржы көлемі ұлғайды.
- Ауыл шаруашылық техникасы көбейді.
- 1960 жылдардың соңынан бастап интенсивтендіру шаралары жүргізіле бастады.
- Елуден астам кәсіпорын ауыл шаруашылығы техникасы мен қосалқы бөлшектер шығара бастады.
- 1970 жылы Қазақстан Одақ бойынша бидайдың 23,9%-ын, күріштің 24,6%-ын өндірді.
- Астық өндіруден 2-орын, ет пен жұмыртқадан 3-орын, сүттен 4-орын, қаракөл дайындаудан 2-орынға көтерілді.
Кемшіліктер
- 1971–1975 жылдары ауыл шаруашылығы өнімін өндіру 13%-ға төмендеді.
- Көптеген дамыған елдермен салыстырғанда, республикада бұл саладағы жұмысшылар саны азаймай, керісінше өсті.
- Жыртылған жер көлемінің ұлғаюы мал жайылымдарының тарылуына әкелді.
- 1965–1985 жылдары 4,2 млн ірі қара және 5,1 млн шошқа шығынға ұшырады.
- Жол қатынасы нашар дамыды.
- Өңдеу кәсіпорындары жеткіліксіз болды.
- Жоспарды қол жеткен уақытша табыстарға қарап құру кең тарады.
- Экстенсивті даму басым болып, ресурстарды тиімсіз пайдалану күшейді.
Мал шаруашылығы және жастар бастамасы
Өлкетану арқылы түсіндіру
Ұжымшарларды кеңшарларға айналдыру тақырыбы өлкетану материалдарымен толықтырылады. Туған өлке тарихына сүйене отырып, В. И. Ленин атындағы ұжымшардың құрылуы (Красный моряк, Еркінқала, Ракуша ұжымшарларын біріктіру) туралы Әлібеков Қуаныштың хабарламасы тыңдалады.
Еңбек сипаты және әлеуметтік қыры
Малшы еңбегі жеңіл емес: кейде тәулік бойы тынымсыз жұмыс істеуге тура келеді. Мұндай жағдайда білімін жетілдіруге, мәдени орындарға баруға уақыт та, мүмкіндік те шектеледі.
1970–1980 жылдары қой шаруашылығын күшейту міндеті күн тәртібіне қойылып, жастарды ауыл шаруашылығына тарту комсомол-жастар бригадалары арқылы жүргізілді.
Шұбартау жастарының бастамасы
Бастау көзі
Республикада қой шаруашылығына көмек көрсетуге алғашқылардың бірі болып Шығыс Қазақстан облысы Шұбартау ауданының мектеп түлектері бастама көтерді.
Ұран және науқан
«Қой шаруашылығы — жастар ісі» деген ұран тез тарап, қой өсіруші комсомол-жастар бригадаларын құру науқаны күшейді.
Географиясы
Алматы, Ақмола, Қостанай, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарының түлектері сыныптасымен бірге мал фермаларына аттанды; қозғалыс басқа өңірлерге де тарады.
Аймақтық мысал және қонақтар
Бұл бастама Атырау өңірінде де жалғасын тапты. Сабаққа: 1976 жылы Атырау облысы Махамбет ауданы Бақсай совхозының Таңдай ауылында құрылған «Балауса» қой өсіруші комсомол-жастар бригадасының мүшесі Тәниева Қалығыз және 1979 жылы Атырау облысы Балықшы ауданы Еркінқала ауылында (В. И. Ленин атындағы колхоз) құрылған «Жас талап» комсомол-жастар бригадасының жетекшісі Өтепова Болған шақырылады.
Оқушылар өздерін қызықтырған сұрақтарын қойып, қонақтар тәжірибесі мен көзқарасына сүйеніп жауап береді.
Ой-толғаныс (пікірталас сұрақтары)
1-сұрақ
Шұбартау жастарының бастамасын ерлік деп есептейсің бе? Неге?
2-сұрақ
Қазіргі жастар осындай патриоттық бастамаларды қолдай ала ма? Қандай жағдайда?
3-сұрақ
«Дипломмен ауылға» бағдарламасы туралы не білесің? Оның ықпалы қандай?
Үй тапсырмасы
Оқу
§28