Қазақша рефераттар

Әдеби варианттар - қазақ тілінің фонетикалық, лексикалық және грамматикалық даму ерекшелігі тудырған сөз тұлғалары

Арабизмдердің қазақ тілінде игерілуі

Қазіргі қазақ тіліндегі арабизмдер күнделікті өмірде жиі қолданылады, алайда олардың бір бөлігі үндестік (сингармонизм) заңына толық бағына бермейді. Қазақ әдеби тілінің қалыптасуы тереңнен бастау алғанымен, сөздік жасау тәжірибесінің жарты ғасырдан аса ғана тарихы бары белгілі. Осы кезеңде түрлі ғылыми-практикалық мақсаттарға сай үлкенді-кішілі көптеген сөздіктер жарық көрді.

Араб тілінен енген кірме сөздер негізінен есім сөздер болып келеді. Оларды дұрыс тану үшін, араб тілінің фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктерін ажырата білу қажет.

Грамматикалық және жазу жүйесіне қатысты ерекшеліктер

Араб тіліндегі кейбір грамматикалық тұлғалар қазақ тілінде сөзжасамның өнімді тәсілі ретінде де ұшырасады. Мысалы, араб тіліндегі -и (-иййун) аффиксі тек арабтан енген сөздер құрамында ғана емес, қазақтың төл сөздеріне де жалғанып қолданылады.

Әліпби айырмашылығы

Араб әліпбиі 28 әріптен, қазақ әліпбиі 42 әріптен тұрады. Араб жазуында бас әріп болмайды және сөз оңнан солға қарай жазылады.

Нүктелердің қызметі

Араб графикасында нүктелердің орны ерекше: жазылуы ұқсас әріптер бір-бірінен нүктелер саны мен орналасу орны арқылы ажыратылады.

Дыбыс пен әріп: шатастырмауға тиіс ұғымдар

Қазіргі қазақ тілінің фонетика оқулықтарында кейде әріп пен дыбыс ұғымдары бірінің орнына бірі талғаусыз қолданылып жүр. Мұның салдарынан сөз қалай жазылса, солай оқылып, солай айтылатын үрдіс күшейе түседі.

«Дыбыс пен әріп екеуі екі басқа нәрсе. Біріне-бірін қатыстырып, шатастырмасқа тиіс. Дыбыс — естілетін, көзге көрінбейтін нәрсе, әріп — көрінетін, естілмейтін нәрсе...»
А. Байтұрсынұлы

Ендігі жерде дыбыс — сөздің өмір сүру формасы, ал әріп — сол дыбыстың таңбасы екенін нақты ажыратып түсінген жөн.

Арабизмдердің фонетикалық бейімделу деңгейлері

Қарастырылып отырған арабизмдердің фонетикалық сипаты біркелкі емес. Оларды қазақ тіліне бейімделу дәрежесіне қарай үш топқа бөлуге болады.

  1. 1) Фонетикалық тұлғасы өзгермеген сөздер

    Сыртқы формасын сақтап, фонетикалық өзгеріске ұшырамаған сөздер. Мысалдар: уыктун → уақыт, таркун → тәрк, кадиимун → қадим.

  2. 2) Жартылай бейімделген сөздер

    Сыртқы формасын жартылай сақтап, қазақ тілінің фонетикалық заңдылықтарына ішінара бағынған сөздер. Өзгерістің негізгі себебі — құрамында қазақ тіліне жат дыбыстардың кездесуі. Мысалдар: харакатун → әрекет, хаакимун → әкім, имааратун → ғимарат, алифбааун → әліппе.

  3. 3) Тұлғасы мен дыбысталуы түбегейлі өзгерген сөздер

    Өзгерістің басты себебі — лексема құрамында қазақ тіліне жат екі немесе одан да көп дыбыстың қатар келуі. Мысал: астафиру атаһа → астапыралда.

    Бұл қатарға кейде қазақ тіліне орыс тілі арқылы еніп, орысша фонетикасын сақтаған кірмелер де қосылады: Мысалдар: әл-бахри → адмирал, қаһуатун → кофе, таърифатун → тариф.

Вариант сөздер және нормалау мәселесі

Вариант сөздерге мұқият қарап, оларды іріктеуде бірізділік сақтаудың маңызы ерекше. Әсіресе, фонетикалық варианттардың бәрін сол қалпында тізіп беру сөздіктің сапасына нұқсан келтіруі мүмкін. Кейбірі сөйлеу тілінде кездесу-кездеспеуі күмәнді бола тұра, сөздікке еніп кеткен жайттар да ұшырасады.

Орфография — жарыспа тұлғаларды бір жүйеге келтірудегі негізгі бағыт беруші құрал. Мысалы, ғажайып / ажайып, ғажап / қажап варианттарының соңғы сыңарлары көбіне ертеректегі мәтіндерде ғана кездеседі; сондықтан сөздікке әдеби нұсқасын беру жеткілікті.

Әдеби варианттар — қазақ тілінің фонетикалық, лексикалық және грамматикалық даму ерекшеліктері тудырған сөз тұлғалары. Үндестік заңының ықпалынан түрленген варианттар поэзиядағы ұйқас пен үйлесім талабына байланысты кеңінен көрінеді: мәлім / мағұлым, замана / заман, ғашық / асық.

Тұрақты варианттардың қолдану жиілігі мен айтылу дағдысына қарай уақыт өте өзгеріске ұшырауы — заңды құбылыс. Сонымен бірге, кейбір морфологиялық тұлғалардың синонимдік қатары мен жарыспа варианттарын шатастырмай, дәл айқындауды қажет ететін даулы мәселелер де бар.

Қазіргі әдеби тілімізде сирек айтылатын кейбір варианттар қос сөздерде, тіркестерде немесе одағай түрінде сақталған: Мысалдар: әз тұтты, тәркі дүние. Алда (Алла) варианты да көңіл күйді білдіретін одағай мен қос сөз құрамында кездеседі: алда қарағым-ау, алда-жалда.

Фонетикалық варианттардың негізгі түрлері

Қазіргі қазақ тіліндегі араб элементтерінің фонетикалық варианттары көбіне төмендегі жолдармен қалыптасқан:

  • Үндестік заңына сай өзгеріс: тағылым → тәлім; мағұлым → мәлім.

  • Айтылуы қиын дыбыс тіркестерінің ықшамдалуы немесе дәнекер дыбыстың қосылуы: қарып → әріп; халал → адал; хәкім → әкім.

Сөз құрамындағы дыбыстық өзгерістер

Арабизмдердің қазақ тіліне сіңісу үдерісінде түрлі дыбыстық өзгерістер байқалады:

Ассимиляция

сифатун → сипат; заалимун → залым; китаабун → кітап; мақсадун → мақсат.

Эпентеза

сабрун → сабыр; даурун → дәуір; фикрун → пікір.

Редукция

мисалун → мысал; ахбарун → ақпар; иммун → ілім; манан → мағына.

Апокопа

молла → молда; мақтабун → мектеп; китаабун → кітап; дарсун → дәріс.

Қорытынды

Қазіргі тіліміздегі арабизмдердің орфографиялық және орфоэпиялық варианттары тек қарапайым сөйлеу тілінің құбылысы емес. Олар сөз тұлғаларының фонетикалық, семантикалық және тарихи дамуын түсіндіруде теориялық та, практикалық та маңызы бар дереккөз болып саналады. Жарыспа варианттар — тілдің оралымдық мүмкіндігі мол, көпқырлы категория. Сондықтан тілдегі ала-құлалық пен тұрақсыздықты реттей отырып, норманы күшейту арқылы тілді байытуға үлес қосу қажет.