Жетім бала жылауық
Төмендегі ой-түйіндер — ауған мақал-мәтелдерінен іріктелген қанатты сөздер. Әрқайсысы қысқа болса да, адам мінезін, қоғам заңдылығын, тіршіліктің тепе-теңдігін дәл бейнелейді. Оқуға жеңіл болуы үшін оларды мағынасына қарай топтастырдық.
Тағдыр, қауіп және өмірдің өткіншілігі
Кейбір мақалдар қауіптің қайдан келетінін, ал кейбірі уақыттың тоқтамайтынын ескертеді: сақтық пен қырағылық — тіршіліктің тірегі.
Ескерту
Жылан арбаушының ажалы — жыланнан.
Қауіп ең таныс нәрседен де келуі мүмкін; шектен тыс сенім сақтықты әлсіретеді.
Уақыт
Ағарған шаш — ажалдың жаршысы.
Жастық өткінші; өмірдің өлшемі уақытқа бағынады.
Мінез, намыс және адам қалпы
Адамның болмысы әрекетінен көрінеді. Тектілік, лайықтылық, орынсыз қылық пен әлсіздікті дәл басатын мақалдар көп.
Тектілік
Арлан қасқыр апанға тығылмас.
Өлшем
Тәңірім тазға тырнақ бермесін.
Қолына билік тисе, оны дұрыс пайдалана алмайтын адамға мүмкіндік беру қауіпті.
Теңдік
Қисық қылышқа қисық қын керек.
Әр нәрсенің өзіне лайық орны мен өлшемі бар; үйлеспеген нәрсе жараспайды.
Әдет
Жетім бала — жылауық.
Қиындық көрген жанның жүрегі нәзік келеді; оған түсіністік қажет.
Сөз мәдениеті және қарым-қатынас
Сөз — байланыс құралы ғана емес, жауапкершілік. Кейде үндемеу — ақыл, кейде келемеж — өзіңе қайтатын кері соққы.
Тіл
Тыңдаушысы жоқтың тіс жармағаны жөн.
Мазақ
Келемеждің түбі — керіс.
Біреуді кемсіту ақыры өз абыройыңды түсіреді.
Қатынас
Жекжаттықтың да жібі үзіледі.
Қарым-қатынас күтімсіз қалса, туыстықтың өзі де суып кетуі мүмкін.
Әзіл-шыны
Ауыз қайда, алма қайда?
Айтылған сөз бен істің арасы алшақ болса, нәтиже шықпайды.
Еңбек, ақыл және өмір тәжірибесі
Мақалдар еңбектің қадірін, ақылдың уақытында айтылғанын және кез келген істің шегі барын еске салады.
Кеңес
Кезінде берілген кеңес пайдалы.
Қиындық
Бітпес іс бар, бітпес күш жоқ.
Адамның қуаты да, сабыры да шектеулі; істі жоспармен, үзіліспен атқарған дұрыс.
Еңбек адамы
Орақ ұстағанмен (егіншіні) ұрыспа.
Өндіріп отырған жанмен керісу — өз несібеңе балта шабу.
Салдар
Бидай түбі күні диірменге бір соғады.
Әр нәрсенің қайтарымы бар; бүгінгі іс ертең нәтиже береді.
Қоғам, билік және әділет
Қақтығыс болса, оның салмағын көбіне әлсіздер көтереді. Ал жауапкершілік пен тәртіп болмаған жерде жүйе де бұзылады.
Қақтығыс
Бұқаның екеуі сүзіссе, бұтаның нешеуі қирайды?
Мықтылардың тартысы әлсізге зиян келтіреді.
Тәртіп
Отарында қойынан иті көп.
Қадағалау тым көп болса, жүйенің өзі сенімсіз болып қалады.
Жауапкершілік
Байлық — сенікі, балаң — елдікі.
Баланың тәрбиесі — жеке отбасының ғана емес, қоғамның да міндеті.
Қисын
Айылын тарта алмайтынға ат беріпті.
Қолынан келмейтін іске жауапты ету — қателіктің бастауы.
Дәстүр, қадір және талғам
Кейбір ойлар отбасы мен тұрмысқа қатысты: сыртқы көрініс, қадір, қонақ күту мәдениеті — бәрі де өмірдің айнасы.
Талғам
Қалыңдығың сұрықсыз болса, қайын енеңнің сұлулығынан не пайда?!
Қонақ
Шақырылған жүз қонаққа бәрі бар, өзі келген жалғызға не бұйырар...
Дайындық бар жерде береке бар; күтпеген жағдайға әркімнің ниеті әрқалай.
Қадір
Үлде мен бүлдеге оранған жаяудан өгіз мінген артық.
Салтанаттан гөрі, пайдасы мен тұрмыстық берекесі жоғары нәрсе бағалы.
Қысқа түйін
Бұл мақал-мәтелдер бір ғана нәрсені қайта-қайта еске салады: адамға ақыл да, мінез де, іс те керек. Тілге сақ, еңбекке берік, қарым-қатынасқа жауапты болу — кез келген қоғамда құндылығын жоғалтпайтын өлшем.