Қазақша рефераттар

Көшпелі мал шаруашылығының түрлері

Үй тапсырмасы

Тақырып: көшпелі мал шаруашылығының қалыптасуы мен дамуы (презентациямен).

I. Қайталау сұрақтары

  1. Адамзат тарихының ежелгі кезеңі неше бөлікке бөлінеді? Олар қайсылар?
  2. Ежелгі заман тарихын дәуірлерге бөлу неге негізделеді?
  3. Тас құралдары пайдаланылған кезең қалай аталады?
  4. Мыс құралдары пайдаланылған кезең қалай аталады?
  5. Қола құралдары өндіріске енген кезең қалай аталады?
  6. Темірді ойлап тауып, одан құрал жасаған кезең қалай аталады?
  7. Қазақстанда темірді ерте дәуірде қашан қолдана бастады?
  8. Темір өндірудің қарапайым тәсілі қандай болды?
  9. Дала тұрғындарының мал бағудың көшпелі түріне көшуі қашан қалыптаса бастады?

Көшпелі мал шаруашылығының пайда болу себептері

1) Климаттың құрғауы

Құрғақшылық күшейіп, жауын-шашын азайды. Соның салдарынан егіншілікпен шұғылдану қиындады.

2) Ат әбзелдерінің жетілуі

Ат әбзелдері жетілдіріліп, жылқыны көлік ретінде кеңінен пайдалануға мүмкіндік туды.

3) Жайылымға сұраныс

Мал басының көбеюі жаңа жайылымдарды қажет етті. Бұл көші-қонның тұрақты жүйесін қалыптастырды.

Көшпелі бақташылық — шаруашылықтың негізгі түрі

Сабақтың мақсаты

  • Көшпелілердің өмірі мен шаруашылығын, мал түрлерін түсіндіру.
  • Отырықшылық пен көшпеліліктің айырмашылығын ажырату.
  • Еңбекқор, Отанын сүйетін азамат тәрбиелеу.

Жоспар

  1. Дәстүрлі мал шаруашылығындағы көші-қон.
  2. Көшпелі мал шаруашылығының түрлері.
  3. Көшпелілердің баспанасы.
  4. Көшпелілер нені білуге тиіс еді?

I. Дәстүрлі мал шаруашылығындағы көші-қон

Жайлау
Жазғы қоныс
Көктеу
Көктемгі қоныс
Күзеу
Күзгі қоныс
Қыстау
Қысқы қоныс

Қазақстанның шөлді аймақтарындағы өсімдіктер туралы деректер

Дала және шөлейт белдеулерінде өсетін шөп түрлері әркелкі. Мал түріне қарай жайылым таңдаудың маңызы жоғары болды.

Көрсеткіш Саны Ескерту
Шөптің түрі 288 Жайылымның биологиялық әртүрлілігін көрсетеді
Сиыр мен жылқы жейтін түрі 109 Ылғалдылау өңірлерде тиімді
Түйе жейтін түрі 148 Шөлге төзімді жайылымға бейім
Қой жейтін түрі 167 Қыстауға жақын жайылымда да бағуға болады
Сортаң шөптің түрі 180 Тұзды, құрғақ аймақтарға тән
Сортаң шөпті қой жейтін түрі 132 Қойдың төзімділігін көрсетеді
Сортаң шөпті тек сиыр жейтін түрі 24 Сирек, белгілі жағдайларда ғана

II. Көшпелі мал шаруашылығының түрлері

Таза көшпелі

Батыс және Орталық Қазақстанда таза көшпелі тұрмыс кеңінен қалыптасты.

Жартылай көшпелі

Шығыс Қазақстанда (Алтай, Тянь-Шань, Жетісудың таулы аймақтары) жартылай көшпелі мал шаруашылығы дамыды.

Отырықшы

Қазақстанның оңтүстігінде (Сырдария, Шу, Келес өзендерінің аңғары) отырықшы шаруашылық басым болды.

III. Көшпелілердің баспанасы

Киіз үйдің негізгі бөлшектері

  1. Кереге
  2. Уық
  3. Шаңырақ
  4. Сықырлауық
  5. Табалдырық
  6. Маңдайша
  7. Таяныш

Салыстыру тапсырмасы: киіз үй мен қазіргі үй

Ұқсастықтары
  • Жылы, адамдар тұрады.
  • Есігі бар.
  • Ішінде жиһаз болады.
Айырмашылықтары
  • Киіз үй көшпелі: жиналады және қайта құрылады.
  • Түндік арқылы жарық пен ауа реттеледі.
  • Қазіргі үйде қабырға, бұрыш, терезе, төбе, еден тұрақты болады.

IV. Көшпелілер нені білуге тиіс еді?

  • Қоршаған табиғатты түсіну және оны дұрыс бағамдау.
  • Қиындыққа тап болмау үшін жылдың қай мезгілінде су таситынын білу.
  • Көшудің қысқа да, қауіпсіз де, әртүрлі жолдарын білу.

Сабақты бекіту

Мәтінмен жұмыс (бос орындарды толтыр)

  1. Қазақстан далаларында шамамен б.з.б. 2 мыңжылдықтың соңына қарай ______________________ шұғылданудың пайдасыз екені белгілі болды.
  2. Көшпелі мал шаруашылығы артық ______________________ алуға ______________________ мүмкіндік берді.
  3. Дала тұрғындары шаруашылықтың жаңа тәсілі — ______________________ ойлап тапты.
  4. Табиғаты ежелден егіншілік пен отырықшылыққа қолайлы ______________________ аймағында жартылай көшпелі мал шаруашылығымен бірге отырықшы өмір салты ______________________ қатар дамыды.
  5. Көшпелілердің өздері ______________________ өндірді.
  6. Батыс Қазақстанның шөлді аудандарында ______________________ маңызы аса зор болды. Мұнда ______________________ аз ұсталды. Ал оңтүстігі ______________________ өсіруге тиімді еді.

Сергіту сәті

Қазақтардың негізгі төрт түліктен алатын өнімдерін ата.

Қой

Төлі:
қозы
Пірі:
Шопан ата
Өнімдері:
ет және тұрмыстық бұйымдар
Бұйымдары:
киім-кешек және тұрмыстық заттар

Жылқы

Төлі:
құлын
Пірі:
Қамбар ата
Өнімдері:
ет, қымыз
Бұйымдары:
киім-кешек және тұрмыстық заттар (шұлық, жемпір, бас киім, тон т.б.)

Сиыр

Төлі:
бұзау
Пірі:
Зеңгі баба
Өнімдері:
ет, қатық, айран
Бұйымдары:
етік, сөмке және т.б.

Түйе

Төлі:
бота
Пірі:
Ойсылқара
Өнімдері:
ет, шұбат, құрт
Бұйымдары:
көрпе, тон, ішік, жемпір, күртеше және т.б.

Қосымша тапсырмалар

Сандар сөйлейді

Мәтіндегі сандық деректерді түсіндіріп, олардың шаруашылық үшін маңызын дәлелде.

Венн диаграммасы

Көшпелі өмір салты мен отырықшы өмір салтын салыстыр: ұқсастықтары мен айырмашылықтарын көрсет.

Суретпен жұмыс

Слайдтағы суреттерге сүйеніп, қоныстардың (жайлау, көктеу, күзеу, қыстау) ерекшеліктерін сипатта.

Бағалау және үйге тапсырма

Бағалау

Оқушының жауаптары мен тапсырмаларды орындауына қарай қорытынды баға қойылады.

Үйге тапсырма

«Көшпелі өмір салты» тақырыбында қысқа әңгіме құрастыр.