Ойын бала табиғатымен егіз
Математика сабағында ұлттық ойын элементтерін қолдану: тәрбие мен ойлауды қатар дамыту
Математика сабақтарында ұлттық ойын элементтерін жүйелі қолдану — оқушыны пәнге қызықтырумен қатар, ата-салт, дәстүр құндылықтарын бойына сіңіруге көмектесетін тиімді жол. Мұндай тәсіл логикалық ойлауды дамытып, танымдық әрекетті қалыптастырады, білімді бекіту мен тексеруді жеңілдетеді, әрі сыныптағы белсенділікті арттырады.
Негізгі мақсат
- Ұлттық ойын элементтері арқылы математика мазмұнын меңгертуді күшейту.
- Халқымыздың салт-дәстүрін дәріптеу, мәдени танымды кеңейту.
- Ойлау дағдыларын жүйелеп, тапқырлыққа, алғырлыққа тәрбиелеу.
- Қайталау, пысықтау, білімді тексеру үдерісін жандандыру.
Ойынның педагогикалық мәні
Ойын — адамның ақыл-ойын дамытатын, қызықтыра отырып ойдан ойға жетелейтін, қиялға қанат бітіретін ерекше әрекет. Ол өмірде ерте жастан басталып, адамның дағдысы мен тәжірибесі толық қалыптасқанға дейін жалғасады. Оқыту үдерісінде ойын — жаңа технологиялардың маңызды құрамдас бөлігі.
К. А. Покровский ойын туралы: “Ойын — күнделікті бала еңбегі, болашақ өмірінің бастамасы. Ойын үстінде баланың ертеңгі өмірге деген қабілеті байқалады.”
Ойын қандай дағдыларды қалыптастырады?
Зияткерлік
Логикалық ойлау, есте сақтау, салыстыру, қорытынды жасау.
Тілдік
Сөздік қорды байыту, анық сөйлеу, жылдам жауап беру.
Әлеуметтік
Ынтымақтасу, кезек күту, ережені сақтау, әділ бәсеке.
Дене-әрекеттік
Қимыл-қозғалыс, ептілік, шапшаңдық, шынығу.
Ұлттық ойындардың тәрбиелік қуаты
Ұлттық ойындар мазмұны жағынан мәнерлі, түсінікті және өмірмен байланысы терең. Сабақта олардың элементтерін қолдану оқушыға халықтың тұрмысы, шаруашылық еңбегі, салт-дәстүрі туралы ұғым береді. Қазақтың ұлттық ойындары ерлікке, өжеттікке, батылдыққа, шапшаңдыққа, ептілікке, тапқырлыққа, табандылыққа және байсалдылыққа тәрбиелейді.
“Ақсүйек” пен “Орда” ойындарындағы ерекшелік
Бұл ойындардың құндылығы олардың түнде ойналуымен ғана шектелмейді. Олар болашақ жауынгерге қажет қасиеттерді — қырағылықты, байқағыштықты, бағытты дәл табуды, түнде жер бедерін ажыратуды — жаттықтыруға бағытталған.
Халқымыздың тарихи-мәдени мұралары сан алуан. Сол құндылықтардың бірі — ұлттық ойындар. Жастарды заман талабына сай тәрбиелеу үшін ұстаз оқу-тәрбие жұмысына шығармашылықпен қарап, оқытудың жаңа әдіс-тәсілдерін қолданады. Солардың өзегінде ұлттық ойын мен тәрбие идеясы жатыр: ойын — бала табиғатымен егіз, өйткені бала ойынсыз өспейді.
Бастауышта қолдануға болатын нақты үлгілер
1-сынып: “Қуыр, қуыр, қуырмаш”
1-сыныпта балаларды қимыл-қозғалысқа жұмылдыру және тілін дамыту мақсатында “Қуыр, қуыр, қуырмаш” ойынын қолдануға болады.
Ойын шарты
- Бірінші бала бас бармақтан бастап шынашаққа дейін саусақтардың атын толық айтып шығады.
- Барлық саусағын жұдырыққа түйіп тұрып, екінші бала кез келген саусақтың атын атайды.
Нәтиже
- Тіл жаттығады, сөздік қор молаяды.
- Есте сақтау қабілеті дамиды.
- Тура және кері санау дағдысы қалыптасады.
Жарыс түріндегі “Жұмбақ шешу”
“Жұмбақ шешу” ойынын жарыс формасында ұйымдастыруға болады. Ол балалардың өздігінен ойлауына жағдай жасап, дерексіз ұғымдардан нақты тұжырымға келуге бағыттайды.
Дыбыстау қиындығында: “Жаңылтпаш”
1-сыныпқа келген балалардың кейбір дыбыстарды дұрыс айтуы бірдей бола бермейді. Осы кезеңде ұлттық ойын элементтері, соның ішінде жаңылтпаштар, ерекше көмек береді. Жаңылтпаш тіл дамытуға, сөзді таза әрі ширақ айтуға тиімді.
“Аз” және “көп” ұғымдарын бекіту: “Санамақ”
“Аз” бен “көп” ұғымдарын баланың зердесіне орнықтыру әрдайым оңай емес. Ал оны санамақ сияқты қарапайым халық ойынының негізінде түсіндіру — қабылдауды жеңілдетеді. 1-сыныпта математиканы енді меңгере бастағанда санамақты қолдану есептеуді табиғи түрде дамытады.
Ауызша есеп пен логиканы дамытуға арналған ойындар
Ұлттық ойындарды тұрақты қолдану 1-сыныпта ауызша есептеуге жаттықтырып, логикалық ойлау жүйесін жетілдіруге мүмкіндік береді. Бұл қатарға халықтың байырғы ауызша есептері мен ойындарын енгізуге болады: “Қай қолымда”, “Сөз мәнісін байқаңыз”, “Өзім де құр қалмаймын” және т.б.
“Өзім де құр қалмаймын” (есеп-ойын)
Жексенбі күні атаның үйіне немерелері келді. Атасы алдына бір табақ алма қойды. Немерелері алманы бөліп беруін өтінді. Алманы бір-бірден берсе, біреуі артық алады; екі-екіден берсе, жетпей қалады. Сонда неше алма, неше немере болған?
Жауабы:
3 немере, 4 алма.
“Сөз мәнісін байқаңыз” (логикалық сұрақ)
Бір үйде әкесі баласымен және атасы немересімен отыр. Осы үйде неше адам отыр?
Жауабы:
3 адам.
Есеп шығаруда тәрбиелік мазмұнды ашу
Бастауышта ойынды қолдану есеп шығару дағдысын қалыптастырумен ғана шектелмейді. Есептің мазмұны арқылы тәрбиелік мәнін ашып, ұлттық құндылыққа жетелеу маңызды.
2-сыныптағы мысал: ыдыс атаулары арқылы таным қалыптастыру
2-сынып математикасында сурет бойынша есеп құрастыру тапсырмасы берілген жағдайларды ұлттық тұрмыспен байланыстырып түсіндіруге болады. Мысалы, суретте: саба — 10 л, торсық — 4 л.
“Саба” туралы қысқаша түсіндіру
Қазақ тұрмысында ыдыс-аяқтың көлемі мен қызметі әртүрлі. Саба — үлкен ыдыс: ол сиыр немесе жылқы терісінен жасалады, сыртқы пішіні көбіне конус тәрізді болады. Сабада қымыз сақталады; қымызды піспекпен пісіп отырады, белгілі мерзімде ішін жуып тазалайды, ал сабаны көбіне керегеге іліп қояды.