Екінші бір өткізген жұмысым
Жаңа дәуір жаңа талап әкеледі: заман өзгерген сайын қоғамның да сұранысы жаңарып отырады. Осы өзгерістермен бірге адамзат баласы қалыптасқан дәстүрді де, уақытпен келген жаңашылдықты да қатар бастан кешіреді. Бұл екеуі бір-біріне қарсы тұрған екі бөлек әлем емес; керісінше, бірінен бірі туындап, бірін бірі толықтыратын диалектикалық бірлік.
Дәстүр мен жаңашылдық: бір-бірін толықтыратын құбылыс
Дәстүр мен жаңалықты уақыт өлшемі арқылы ажыратуға болады: бүгінгі жаңалық ертең уақыт өте келе дәстүрге айналуы мүмкін. Сондықтан да дәстүр мен жаңалық көбіне бірін бірі толықтырып, бірінің жалғасы ретінде дамиды.
Дегенмен, дәстүр ұғымын форма ұғымымен теңестіруге болмайды. Мысалы, ұлттық дәстүр мен ұлттық форма бір мағына бермейді және синоним емес. Формаға қарағанда дәстүр кеңірек мазмұнды қамтиды: оның мезгілдік те, мекендік те ерекшеліктері терең.
Ұлттық дәстүрдің тұрақтылығы мен өміршеңдігі
Ұлттық дәстүр белгілі бір дәуір ішінде тез өзгеріп кете қоймайды. «Дәстүр», «әдет», «салт», «үрдіс», «дағды», «ғұрып» сияқты ұғымдар кең мағынада адамның мінезі мен тіршілігіне сіңген тұрақты құндылықтарды білдіреді. Демек, ұлттық дәстүр — тез жоғалып кетпейтін, уақыт елегінен өткен сайын беки түсетін құбылыс.
Бұл салт-дәстүрлер елдің табиғатына қарай қалыптасқан киім-кешек үлгілерінен, халықтың наным-сенімінен, жалпы дүниетанымынан, отбасылық өмірдің көне формаларынан айқын көрінеді. Олар рудан руға, буыннан буынға, атадан балаға мирас болып жалғасады.
Неге дәстүр тез жоғалмайды?
- Дәстүр мазмұндық функциясы мол болғандықтан қоғам өмірінде нақты рөл атқарады.
- Ұлттық психикамен, ұлттық мінез-құлықпен астасып, қоғамдық кейіпті танытады.
- Сыртқы бейнелік, бедерлік қыры арқылы күнделікті өмірде көрініп, сезіліп тұрады.
Қазақтың әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерін арнайы зерттеген философ Н. Сәрсенбаевтың пайымдауынша, әр ұлттың психикалық түзілісі ұлттық сезім, ұлттық салт-дәстүр және ұлттық мінез-құлық сияқты өзара сүйенген компоненттерді қамтиды. Бұл салт-дәстүрлердің бір жағынан ұлттық психикаға қатысты тұрақты құбылыс екенін, екінші жағынан ұлттық мінез-құлықтың көріну амалдарының бірі екенін аңғартады.
Бүгінгі мектептің міндеті: ұлттық негіз және заманауи талап
Еліміздің экономикалық, саяси және мәдени дамуына үлес қосатын, әлеуметтік өркениетке ұмтылатын, парасатты әрі денсаулығы мықты азаматты дәстүрлі де жаңаша тәрбиелеу — ұстаздар қауымының мерейлі міндеті. Сондықтан ұлттық салт-дәстүрді ұрпақ жанына сіңіре отырып тәрбие беру — білім беру жүйесіндегі басты бағыттардың бірі.
Бүгінде мектептерде атқарылып жатқан іс-әрекеттер, жаңа ізденістер, әдіс-тәсілдер қоғам қажеттілігіне сай өз үйлесімін табуда. Мектептің негізгі мақсаты — ой-өрісі жаңашыл, шығармашылық деңгейде әрекет ете алатын, дүниетанымы жоғары, жан-жақты қалыптасқан ұрпақ тәрбиелеу.
Н. Назарбаев «Жаңа әлемдегі Жаңа Қазақстан» атты Жолдауында бүкіл ел бойынша әлемдік стандарттар деңгейінде сапалы білім беру қызметін көрсету қажеттігін атап өтті. Бұл міндет мектеп пен мұғалімдерден жаңаша еңбек етуді талап етеді. Елдегі түбірлі жаңарулар мен реформалар білім беру ісіне де айрықша ықпалын тигізіп отыр.
Халықтық ұлттық тәлім-тәрбие: рухани өзек
Бала тәрбиесіне қатысты қағида мен ережені қалыптастырған халықтардың бірі — қазақ халқы. Ғасырлар бойы жинақталған қыруар мұраны толық қамту оңай емес, алайда ұлттық тәрбиенің өзегін құрайтын салт-дәстүр, әдет-ғұрып үлгілері баланың сәби кезінен бастап есейіп, ер жеткенге дейінгі өсу жолымен сабақтасып беріледі.
Халықтық ұлттық тәлім-тәрбие — адамның жан-дүниесін ұлттық рухта тәрбиелейтін ілім. Ұлттық болмыс пен халықтық ұғымдарды шәкірт бойына дарытуда отбасы мен ұстаз қауымы арасында тығыз байланыс қажет. Білім берумен қатар, тағылымды ұлттық тәлім-тәрбие берудің маңызы зор.
Ұлттық тәрбиенің нәтижесінде жас ұрпақ өзгенің болмысын бейберекет қабылдай бермей, өз құндылығын тануға, бағалауға үйренеді. Бұл — ұлт болмысының сақталуына тікелей қызмет етеді.
Тәжірибеден: ұлттық дәстүрді мектепте таныту үлгілері
«Соғым той» тәрбиелік шарасы (5-сынып)
Шараның мақсаты — қыста соғым сою дәстүрін, ағайын-туыс, дос-жаран, көрші-қолаңды шақыру мәдениетін, сондай-ақ дастархан басындағы жоралғыларды (мысалы, бас тарту, сүйек мүшелеудегі үлес тәртібі) оқушыларға көзбен көріп, көңілге түю арқылы ұғындыру. Дастархан басында қариялардың тәрбиелік өсиетін тыңдау да маңызды құрамдас бөлік болды.
Іс-шараға ата-аналар да қатыстырылды. Нәтижесінде оқушылардың қызығушылығы артып, бұрын білмегенін көріп-біліп, естіп, көп дүниені зерделеді.
Тәуелсіздікке арналған «Даналар сөзі — бабалар көзі» (Данагүл әңгімесі)
Бұл жұмыстың мақсаты — бата-тілек, ата-ене, келін, күйеу секілді ұлттық ұғымдарды оқушы санасына орнықтыру. Сахналық көрініс барысында ата-бабамыздың шаңырақ құндылығы, үй-тұрмыс бұйымдары, ұлттық киім үлгілері кеңінен таныстырылып, жақсы әсер қалдырды.
Қойылымның тәрбиелік қыры — оқушының көпшілік алдында өзін ұстауы, жүріс-тұрысы, сөйлеу мәнері арқылы да ашылды. Абайдың «Болмасаң да ұқсап бақ…» деген ойы осы тұста әсіресе мәнді: жақсы үлгіге еліктеудің өзі — тәлім.
Әдеби талдау мен ұлттық идея (11-сынып)
Ж. Аймауытовтың «Ақбілек» романындағы Ақбілектің тағдырын талдау және тәуелсіздік тақырыбындағы жұмыстар оқушылар бойына ұлттық үрдіс пен құндылықты бекіте түсетін тәрбиелік шараларға айналды.
Қорытынды
Бүгінгі жас ұрпақ — ертеңгі болашақ. Сондықтан ұлттық тәрбие бере отырып, халқымыздың өшкенін жағып, ескісін жаңғырту арқылы егемен елдігіміздің ертеңін ойлайтын саналы ұрпақ тәрбиелеу — ортақ парыз.
Олай болса, мектеп қабырғасынан бастап оқушының бойына ұлт мәдениетінің нәрін сіңіру, адамгершілік асыл қасиеттерді санасына орнықтыру жолында аянбай еңбек ету — әріптестер қауымына ортақ міндет.