Оқушыларға қазақтың біртуар ұлы Исатай Тайманұлының өмірі, ерлік жолы туралы мол мағлұмат беру
Кіріспе
Бұл тәрбие сағаты 1836–1838 жылдары Батыс Қазақстанда болған халық қозғалысының саяси көсемі, қайсар қолбасшысы, халық батыры Исатай Тайманұлының өмір жолына арналады.
Өзі үшін туып, ел үшін еңбек етуді аңсаған ерлердің тарихы — халықтың намысын аяққа бастырмау үшін тынымсыз күрескен тұлғалардың тағдыры. Ел тарихы мен ерлер өмірі бізге бір шындықты ұқтырады: ерлік — бір күндік әрекет емес, ұлттың рухын сақтайтын ұзақ жол.
Кезең
1836–1838
Өңір
Батыс Қазақстан
Тұлғалар
Исатай • Махамбет
І. Исатайдың балалық шағы
Исатай 1791 жылы Тайсойған құмындағы Тайман жалы атты бұйратта дүниеге келген. Әкесі — Тайман, шешесі — Нағибала. Беріш тайпасының Жайық руына жататын бұл әулет өздерін Ағатай батырдан бері Жайық өңіріндегі елге танымал әулет санайды.
Аңызға айналған бір оқиғада атақты Саржала батыр сарбаздарымен жол жүріп келе жатып, Тайман ауылына аялдайды. Ойнап жүрген өзге балалар үркіп қашқанда, 5–6 жасар Исатай қаймықпай, бұқа боп өкіріп, келгендерге топырақ шашады. Сонда Саржала батыр Тайманға:
«Мына балаңнан үміт күтуге болар. Ғұмырыма жетіп ерлігін көре қалсам, үстімдегі сауыт-сайманымды сыйлармын».
Алайда Саржала батыр Исатайдың кемел ерлігін көруге ғұмыр жетпеді. Дегенмен, баланың жүрегіндегі қайсарлық ерте танылған еді.
ІІ. «Досы жақсының, өзі де жақсы»
Қазақтың дәстүрлі әдеп жүйесінде достыққа айрықша мән беріледі. Достық пен сертке беріктік — жау жүрек батырларға тән асыл қасиет. Ол өзара жауапкершілік пен қамқорлықтың, рухани жақындықтың белгісі.
Нағыз достық адамға шабыт беріп, өмірдегі түрлі сәтсіздіктерге мойымауға, қайғы мен қиындықты бірге көтеруге жәрдемдеседі. Ал сатқындық, екіжүзділік, өтірік, өзімшілдік — достыққа жат.
Исатай мен Махамбет
Махамбет Өтемісұлы — Исатайдың қасында бастан-аяқ бірге жүрген, жауымен жауласып, дауымен дауласып, ел үшін басын бәйгеге тіккен қанды көйлек жолдасы. Ел үшін аттанған сарбаздардың бұл достығы — бұрын-соңды сирек кездесетін рухани бірлік.
Өлең жолдары
Тайманның ұлы Исатай,
Ағайынның басы еді,
Алтын ердің қасы еді...
Исатайға халықтың сенімі мен Махамбеттің іңкәрлігі қосылмаса, жырлардағы Исатай бейнесі дәл мұндай қуатты рухқа ие болмас еді.
ІІІ. Ер қанаты — ат
Қазақ ұғымындағы «Жеті қазына» ер жігіттің өмірімен сабақтасып айтылады: жүйрік ат, қыран бүркіт, құмай тазы, берен мылтық, қандыауыз қақпан, майланғыш ау, өткір кездік. Мұнда жүйрік ат — ердің қанаты, қыран — қуаты, тазы — сенімді серігі, мылтық — қаһарлы күші, қақпан — серті, ау — айла-тәсілі, кездік — айбыны.
Тұлпарлар туралы таным
Ұлттық мифологияда иесі қысылғанда тіл бітіп, ақыл айтатын тұлпарлар суреттеледі. Батырлық жырлардағы Қобыландының Тайбурылы, Алпамыстың Байшұбары, Қамбардың Қарақасқасы сияқты сәйгүліктер, бергі заманда Амангелдінің Шалқасқасы мен Исатайдың Ақтабаны — иелерімен бірге ел жадында аңызға айналған.
Ақтабан — азаттық жолында құрбан болған әрі есімі тарихта қалған тұлпар. Ол ұшқан құсқа жеткізбес жүйрік саналған. Исатай Ақтабанды соғысқа арнайы жаратып, жұрт көзіне түспесін деп бәйгеге де қоспаған деседі. Демек, бұл — азаттық үшін туып, сол жолда құрбан болған қасиетті тұлпардың бейнесі.
Үзінді
Мінгені Исатайдың Ақтабан-ай,
Сүт беріп, сұлы беріп баптағаны-ай.
Зеңбірек үш атқанда дарымады,
Құдайдың, міне, қара сақтағаны-ай!..
IV. 1836–1838: халық қозғалысы және себептері
Ол кезеңде «көтеріліс» атауы дәл бүгінгідей кең қолданылмауы мүмкін. Қарапайым халық түсінігінде бұл — Исатай батырдың Жәңгір ханмен жауласуы. Бірақ тартыстың түп негізі жеке бас араздығынан әлдеқайда терең еді: қозғалыстың саяси-әлеуметтік себептері көп болды.
Ең бастысы — Еділ мен Жайық арасын қоныс еткен қазақ ауылдарына Жәңгір ханның қоныстан қысым көрсетуі, жер дауының ушығуы және шаруалардың ауыр халі. Халық Исатайды қолтығынан демеп, атқа қондырды; батырдың қыл шашақты туы қыр басына көтерілді. Сөйтіп хан жасағымен және патша әскерімен ұзаққа созылған күрес басталды. Бұл — 1836 жыл еді.
Көтерілістің негізгі себептері
- Хан озбырлығына шек қою талабы
- Жер мәселесінің шиеленісуі
- Шаруалардың әлеуметтік жағдайының ауырлауы
Салдары мен маңызы (негізгі түйін)
Қозғалыс жеңіліспен аяқталғанымен, алым-салық жинау ісіне белгілі бір шектеулер қойылып, билік халық наразылығын елемеуге болмайтынын түсіне бастады.
V. Ақбұлақ шайқасы және тарихи сабақ
1838 жылдың 11 шілдесінде Исатай 500 жігітімен Ойыл бойындағы Ақшаттан шығып, Қиылға бет алады. Осы кезде қазақ-орыс әскері мен Баймағамбет сұлтан жасағы шабуылға шығады. Зеңбірек үздіксіз атылып, шайқаста батырдың 19 жасар ұлы Оспан жараланып, қоршауда қалады.
Исатай ұлын қоршаудан құтқарып, оны Махамбетке аманаттап, өзі қуғыншылардың жолын бөгейді. Сол сәтте атына оқ тиіп, батыр жаяу шайқасуға мәжбүр болады. Алыс-жұлыс үстінде дулығасы шешілген Исатайға қарсыласының қылышы тиіп, ер Исатай 1838 жылдың 12 шілдесінде мерт болады. Бұл соғыс тарихта «Ақбұлақ шайқасы» деген атпен қалды.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған қозғалыстың тарихи маңызы орасан зор болды. Бұл — патша үкіметі құрған жаңа әкімшілік-аумақтық бірлік аумағында қазақ халқының отаршылдыққа қарсы ірі баскөтерулерінің бірі, ұлт-азаттық сипаты басым күрес еді.
Қозғалыстың жалғасуы
Қозғалыс аяусыз басылғаннан кейін де наразылық тоқтамады. 1842 жылы Жәңгір ханға қарсы Аббас Қошайұлы мен Лаубай Мантайұлы бастаған баскөтерулер өтті.
Нәтижеге ықпал еткен өзгерістер
Жәңгір хан көтерілісшілердің кей талаптарын орындауға мәжбүр болды: халықтан жиналатын алым-салық көлемін едәуір жеңілдетті, патша үкіметіне наразылық білдірген старшындардың пікірімен санасу қажет екенін ұғынды.
Көркем ойға ишара
Тарихи еске алуларда күй атаулары да аталады: «Жұмыр қылыш». Бұл атаулар кезеңнің рухани тынысын, күрескер дәуірдің үнін аңғартады.
Қорытынды ой
Тәуелсіздік оңайлықпен келген жоқ. Батыр бабаларымыз білектің күшімен, найзаның ұшымен ұлтарақтай жер үшін шайқасты. Сол бабалардың аманатын жалғайтын да — бүгінгі ұрпақ.
Исатай мен Махамбеттің Жәңгір ханға қарсы әрекеті, хан ордасына бағытталған қимылы — тарихи шындық. Көтерілістің тууы да, жеңілуі де — заңды құбылыс. Ал тәуелсіз қазақ елінің мәңгілік болашағы тұрғысынан бізге жол көрсететін ұран — Исатай мен Махамбеттің жанкешті батырлық рухы.
Мәңгілік ұстаным
Қазақ ұлтының ұлтсыздануына жол бермеген ерен ерліктер ел есінен өшпейді. «Ел намысын ер қорғайды, ер ерлігін ел қорғайды» деген мақал әр қазақ баласына аманат, бойтұмар болуы тиіс.