Қазақша рефераттар

Қандай құстарды білесің

Таным Сөйлеу дағдысы Тәрбие

Сабақтың мақсаттары

  • Құстар тұмсығының ерекшеліктерімен таныстыру және тұмсықтың қорек табудағы маңызын түсіндіру.
  • Сөздік қорды байыту, сөйлеу тілін дамыту, құстар туралы танымдық білімді кеңейту.
  • Оқушыларды құстарды қорғауға тәрбиелеу.

Ұйымдастыру кезеңі

  • • Оқу құралдарын дайындау.
  • • Үй тапсырмасын тексеру.

Жаңа тақырыпқа кіріспе

Оқушыларға сабақтың жүрісі түсіндіріледі. Қай бөлімді оқып жатқанымыз еске түсіріледі: «Жануарлар тіршілігі».

Құстар туралы негізгі түсініктер

Құстардың табиғаттағы рөлі

  • •Зиянкестермен күреседі.
  • •Еті, жұмыртқасы, мамығы — адамға пайдалы.
  • •Көптеген түрлері құрт-құмырсқамен қоректенеді.
  • •Жұп құрып, ұя салып, жұмыртқадан балапан шығарып көбейеді.

Құстардың түрлері

Үй құстары

Адам баптайтын, шаруашылықта өсірілетін құстар.

Жабайы құстар

Табиғи ортада өздігінен тіршілік ететін құстар.

Құстарды қорғау және «Қызыл кітап»

Құстардың кейбір түрлері азайып бара жатқандықтан, олар «Қызыл кітапқа» енгізіледі және арнайы қорықтарда қорғауға алынады.

Дерек: 1922 жылы Құстарды қорғаудың Халықаралық кеңесі құрылды. Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» құстардың 209 түрі мен 83 түр тармағы, ал Қазақстанның «Қызыл кітабына» 56 түрі енгізілген.

Қазақстанның «Қызыл кітабындағы» кейбір құстар

Қарақұс, қоңыр кептер, қызылжемсаулы қарашақаз, құртамыш шалшықшы, кіші аққу, кезқұйрықты субүркіт, көкқұс, лашын, сары құтан, сақалтай, сүйір тұмсықты шалшықшы, сұңқылдақ аққу және т.б.

Ата-бабалар болжамы: құс қылығы мен ауа райы

  • Құстар көңілдене сайраса — келер күн ашық.
  • Үндері тынса — күн күркірейді.
  • Жыл құстары топтанып қайтса — келер қыс қатты.
  • Жыл құстары топ-тобымен бір мезгілде оралса — көктем тез кіреді.
  • Жер бауырлап ұшса — ауа райы бұзылады.
  • Күзде ұясын күн түсетін жаққа салса — қыс суық; көлеңке бетке салса — қыс жылы болады.
  • Қыста үй төңірегіне жиналып қиқуласа, қарды қазса — күн суытады.
  • Қарлығаш бірде төмендеп, бірде биіктеп ұшса — дауыл соғады; биіктей ұшса — ауа райы жақсарады, төмен қалықтаса — бұзылады.

Өткенді қайталау: тест сұрақтары

  1. 1) Жануарлар неше топқа бөлінеді?

    а) 4   ә) 2   б) 6

  2. 2) Сүтқоректі жануарлар деп неге атайды?

    а) Төлдерін үнемі қасына ертіп жүреді   ә) Төлдерін емізіп, сүтпен асырайды   б) Далада жүретін болғандықтан

  3. 3) Бунақденелілерді тап.

    а) Балық, бақа   ә) Қасқыр, ит, түйе   б) Балара, көбелек, шыбын

  4. 4) «Қосмекенді» сөзі қандай ұғымды білдіреді?

    а) Суда жүзеді   ә) Екі мекені бар   б) Құрлықта жүреді

  5. 5) Жыртқыштар деп қандай жануарларды айтамыз?

    а) Жануарларды тірілей ұстап жейтін   ә) Өлекселерді жейтін   б) Құрт-құмырсқамен қоректенетін

Неге құстар «шайнамайды»?

Құстар шайнай алмайды, себебі олардың тістері жоқ, әрі тұмсығы шайнауға бейімделмеген. Ас қорытуға көмектесу үшін олар майда тастар мен қиыршықтарды жұтады. Бұл тастар ірі азықты майдалап, тістің қызметін атқарады.

Құс тұмсығы — тіршілікке бейімделудің айғағы

Тоқылдақ

Тоқылдақтың тұмсығы қашау сияқты. Ол ағашқа өрмелеп жүретін құс, қозғалғанда қатты құйрық қауырсындары денесіне тіреу болады. Қашаутәрізді тұмсығымен ағаш қабығын шағып, оның арасындағы жәндіктер мен дернәсілдерді табады. Тілі ұзын, ұшында түктері бар.

Орман шаруашылығына пайдасы зор: күніне бірнеше жүз зиянды жәндікті жояды. Сондықтан халық оны «тоғай дәрігері» дейді.

Бірқазан

Бірқазан Каспий мен Арал теңіздерін, Балқаш пен Сасықкөл алабын мекендейді. Дене тұрқы шамамен 1,8 м, салмағы 13 кг-ға дейін жетеді. Тұмсығы өте ұзын, ал төменгі жақ сүйегінің астында созылмалы тері қапшығы болады.

Әдетте топтанып жүреді, балықты көбіне су құзғындарымен бірлесіп аулайды. Жақсы жүзгенмен, сүңги алмайды: жемін басы мен мойнын суға батырып ұстайды. Наурызда келіп, қарашада жылы жаққа ұшады.

Сарыала қаз

Қазақстанның көп өңірінде кездеседі және ұялайды. Таулы су қоймаларын мекендейді. Өсімдік тектес (дәнді дақылдар, тары, бидай) және жануар тектес (шаянтәрізділер, бунақденелілер) қорекпен қоректенеді.

Сыбырлақ аққу

Солтүстік Каспийде, Түркістан мен Шымкенттің оңтүстігінде қыстайды. Негізінен су астындағы өсімдіктердің бөліктерімен қоректенеді, сондай-ақ ұсақ жануар тектес азықты да пайдалана алады.

Жалпақ тұмсықты үйрек

Сулы-батпақты алқаптарда кең таралған. Жануар тектес азықтармен: шаянтәрізділер, қоңыздар, өрмекшілер, шабақтар және т.б. қоректенеді.

Бүркіт

Бүркіт — ірі жыртқыш құс. Тұмсығы қомақты әрі имек, қанаты ұзын, кең. Негізінен балықтармен және су құстарымен қоректенеді. Қоян, құмтышқан, ондатр сияқты жануарларды да аулайды.

Дала қыраны

Тұмсығы мықты, аяғы күшті. Тілерсегі саусағына дейін қауырсынданған. Қуаң далалы, шөлді және шөлейт аймақтарды мекендейді. Негізінен кеміргіштермен қоректенеді, сондай-ақ басқа сүтқоректілерді, құстарды және бауырымен жорғалаушыларды аулайды.

Бұл құс Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Тудағы бейне

Қанатын жайған қыран — еркіндік пен айбынның нышаны. Ол кеңістікте қалықтаған асқақ рухты, елдің еркінсүйгіш мінезін және қазақ халқының жан дүниесінің кеңдігін білдіреді.

Ақ сұңқар

Ақ сұңқар шіл, кептер, ұзақ, қарға, құр сияқты құстармен қоректенеді, кейде қоянға да шабуыл жасайды. Саятшылықта өте бағалы құс. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Мәтінмен жұмыс: «Бейімділік» ұғымы

Бейімділік — жануарларға тіршілігін сақтауға, жаудан қорғануға және қорек табуға көмектесетін қасиет. Бейімділік жануардың сыртқы түрінен, түсінен және белгілі бір мүшелерінің құрылысынан байқалады. Табиғат жағдайы жердің барлық бөлігінде бірдей емес, сондықтан әр жануар өз ортасына бейімделіп өмір сүреді.

Сабақтағы ойындар мен тапсырмалар

«Мен саған, сен маған»

Екі қатар бір-біріне жұмбақ жасырып, шешуін табады.

«Бұл қай құс?»

Конверттегі қиылған құс бөлшектерін құрастырып, сол құс туралы әңгімелеу және мақал айту.

Мысал: Аққу — киелі құс, суда жүзеді. Мақал: «Аққуды атпа, досыңды сатпа».

Салыстыру

Тоқылдақ, бірқазан, бүркіт құстарының ортақ қасиеттері мен айырмашылықтарын анықтау.

Ауа райын болжау

Берілген құстар суретіне қарап, халықтық болжамдарды айту және талқылау.

«Сен білесің бе?» сұрақ-жауап

  1. 1) Қандай құстарды білесің?
  2. 2) Қандай жабайы құстарды білесің?
  3. 3) Сөйлейтін қандай құс бар?
  4. 4) «Әнші құс» деп қай құсты айтады?
  5. 5) Қызыл кітапқа енген қандай құстарды білесің? Олар не себепті енгізілген?

Шығармашылық жұмыс

«Құстар — біздің досымыз» тақырыбына шағын шығарма жазу және оқып беру.

Қорытынды және үй тапсырмасы

Сабақты қорыту

Бүгінгі сабақта «Әр құстың өз тұмсығы қажет» тақырыбы арқылы құстардың тұмсығы олардың қорек табуы мен тіршілік етуіне қалай көмектесетінін қарастырдық.

Үйге тапсырма

  • •Мәтінді оқу, түсінгенін айту.
  • •Құстардың суретін салу.

Сабақ соңында оқушылардың жұмысы бағаланып, жетістіктері атап өтіледі.