Балалардың білім деңгейлерін арттыру
Кіші жастағы дарынды балалармен жұмыс: қағидаттар, әдістер және тәжірибелік үлгі
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі ретінде әр баланың қабілетіне сай интеллектуалдық дамуын қолдау, жеке тұлғаның дарындылығын тану және дамыту мәселелері айқындалған. Дарынды балаларға білім беруді ғылымның бүгінгі деңгейіне сай ұйымдастыру — бір жағынан баланың әлеуетін толық ашуға, екінші жағынан қоғамның интеллектуалдық ресурсын нығайтуға мүмкіндік береді.
Баланың бойындағы табиғи қабілетті дер кезінде байқап, оны әрі қарай дамытуға дұрыс бағыт беру — күрделі әрі жауапты іс. Дегенмен әр баланың жеке ерекшелігін анықтап, соған сәйкес жетелеу — ұстаздың кәсіби парызы. Бүгінгі талап — баланы заманына сай бейімдеп, шығармашылық бағытта жан-жақты дамыту, ой-өрісін кеңейту және тұлғалық әлеуетін жүйелі қолдау.
Негізгі ұғымдар: дарындылық, шығармашылық, талант, данышпандық
Шығармашылық
Жаңашылдығымен, өзгешелігімен ерекшеленетін өнім жасауға мүмкіндік беретін қабілет; білім, білік және тұлғалық белсенділіктің үйлесімі.
Талант
Қабілеттіліктің өте жоғары деңгейі; күрделі міндеттерді тез меңгеріп, жоғары нәтижеге тұрақты жетуге бейімділік.
Данышпандық
Данышпандықты анықтау — баланың даму траекториясын таңдаумен байланысты ұзақ әрі кезең-кезеңмен жүретін процесс. Мұнда уақыт, орта, жүйелі қолдау және баланың ішкі уәжі шешуші рөл атқарады.
Дарынды балаларды анықтаудың ұстанымдары
Дарындылықты анықтауда баланың бүгінгі нәтижесімен қатар, оның даму мүмкіндігін ескеретін кешенді көзқарас қажет. Төмендегі ұстанымдар осы жұмыстың сапасын арттыруға бағытталады:
-
1
Баланың қызығушылығы мен бейімділігіне барынша сәйкес келетін қызмет аясында оның іс-әрекетін талдау.
-
2
Дамытушылық ықпал ете отырып, баланың психологиялық кедергілерін азайтуға мүмкіндік беретін тренингтік әдістерді қолдану.
-
3
Дарындылық белгілерін тек баланың қазіргі деңгейінде ғана емес, оның болашақ даму әлеуетін де есепке ала отырып бағалау.
-
4
Түрлі ақпарат көздерін пайдаланып, баланың мінез-құлқы мен іс-әрекетін жан-жақты әрі кешенді бағалау.
Жұмыстың мақсаты және оны іске асыру жолдары
Білім беру жүйесіндегі негізгі міндет — жаңартылған мазмұн арқылы жан-жақты дамыған, шығармашыл, рухани ой-өрісі кең жеке тұлғаны тәрбиелеу.
Дарынды балалармен жұмыстың басты мақсаты — олардың шығармашылық іс-әрекетте өз қабілетін іске асыруға дайындығын қалыптастыру. Бұл мақсатқа оқу бағдарламасын тереңдету, оқыту мен тәрбиені ықпалдастыру және баланың танымдық белсенділігін арттыру арқылы жетуге болады.
Дарындылықты анықтауда қолданылатын әдіс-тәсілдер
- Баланың отбасы жағдайын зерттеу
- Шығармашылық қабілетін анықтау
- Сауалнамалар, психодиагностикалық тренингтер өткізу
- Ата-анамен жеке әңгімелесу
- Баланы интеллектуалдық сайыстарға және ойындарға қатыстыру
Қабілетті дамытудың тиімді жолдары
Тәжірибе көрсеткендей, дарынды балалардың әлеуеті жүйелі ортада және нақты мақсаттары бар іс-шаралар арқылы қарқынды дамиды:
Оқу-тәрбие кеңістігі
- Ұйымдастырылған оқу-тәрбие жұмыстары
- Ертеңгіліктер
- Білім деңгейін арттыруға бағытталған жұмыс
- Шеберлер байқауы
Сайыс және жобалық орта
- Олимпиадалар
- Интеллектуалдық ойындар, дебат клубы
- Аудандық/облыстық жобалар мен байқауларға қатысу
Дарындылықтың басты ерекшеліктері
- Ерекше зейінділік
- Жинақтылық
- Күрделі ой еңбегіне әрдайым дайын болуы
- Еңбекке жұмылушылық
- Таным аясының кеңдігі
- Ойлау белсенділігінің тұрақтылығы
- Адамгершілік қабылдауы мен өзіндік танымының нәзіктігі
- Қиялының кеңдігі
- Жағымды психологиялық ахуалды ұнатуы
- Әділетсіздікке төзбеуі, өзіне және өзгеге талап қоя білуі
Тәжірибелік үлгі: «Жұлдызды сәт» интеллектуалдық ойыны
Балалардың алған білімдерін бекіту және шыңдау мақсатында ұйымдастырылатын интеллектуалдық ойындар олардың танымдық белсенділігін арттырып, өз-өзін көрсетуіне жағдай жасайды. Төменде осындай жұмыстың бір үлгі құрылымы берілген.
ҰОӘ тақырыбы
«Жұлдызды сәт» интеллектуалдық ойыны
Мақсаты
Қатынас, таным және әлеуметтік орта білім салалары бойынша өткен тақырыптарға сұрақтар беру арқылы балалардың білімін тиянақтау.
Қатысушылар
6 бала
Жүргізілу барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
Қатысушыларды таныстыру және ойынның шартын түсіндіру. Ойын 4 турдан тұрады.
2) Интеллектуалдық ойын кезеңдері
1-тур
Тіл дамыту, айналамен танысу және математика бағытында 12 сұрақ. Алты балаға екі сұрақтан беріледі.
2-тур
Көркем әдебиет бойынша: тақтадағы суретті сызбаға сүйеніп ертегі құрастыру. Тур соңында ұпайы ең аз бір бала ойыннан шығады.
3-тур
«Нелер?» сұрағына жауап беріп, топтастыру тапсырмаларын орындау. Тур соңында ұпайы ең аз екі бала ойыннан шығады.
4-тур
Қалған екі балаға логикалық тапсырма беріледі. Дұрыс жауап берген бала жеңімпаз атанады.
Барлық сұрақтар слайдта беріліп, тақырыпқа сәйкес суреттер көрсетіледі.
Қорытынды
Дарынды баланы тану — бір реттік бақылаумен шектелмейтін, жүйелі диагностика мен қолдауды қажет ететін үдеріс. Нәтижелі жұмыс үшін қызығушылық пен бейімділікті ескеріп, психологиялық қолайлы орта қалыптастыру, кешенді бағалау жүргізу және шығармашылыққа жетелейтін тұрақты тәжірибе ұйымдастыру маңызды.