Қожа Ахмет Яссауи туралы
Қожа Ахмет Яссауи: тұлға және тарихи орны
Қожа Ахмет Яссауи (? – 1166 ж.) — қазақ халқының байырғы мәдениеті тарихында айрықша орны бар ұлы ақын. Оның өз аты — Ахмет. Есімінің алдындағы «қожа» атауы мұсылман дінін таратып, уағыздаушылық қызметіне байланысты берілген. Ал соңындағы «Яссауи» ақынның шыққан жерін білдіреді.
Шыққан тегі мен өскен ортасы
Туған жері
Дәлдік үшін айтқанда, Йасы қаласы оның туған жері емес: ол жастайынан жетім қалып, ағайын-туыстарының қолына келіп, бала кезінен сол жерде өседі. Ақынның туған жері — қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысының Сайрам ауданы.
Отбасы
Әкесі Ибрахим мұсылманша сауаты бар, сөз қадірін білетін білікті адам болған. Шешесінің аты — Қарашаш.
Білімі және рухани қызметі
Ахмет Бұхара қаласында Юсуф Хамаданиден діни білім алғаннан кейін Түркістанға келіп, сол кезеңде Орталық Азияда кең тараған сопылық, діни-тақуалық идеялардың ірі насихатшысына айналады.
«Диуани Хикмат»: мазмұны, таралуы, маңызы
Шығармасы
Бүгінгі ұрпаққа жеткен көлемді шығармасы — «Диуани Хикмат» («Хикмат жинағы»).
Басылымдары
- Алғаш рет 1878 жылы жеке кітап болып басылып шықты.
- Кейін Стамбул, Қазан, Ташкент қалаларында бірнеше рет қайта басылды.
- Соның бірі — 1901 жылы Қазанда Тыныштықұлы қазақ оқырмандарына арнап шығарған нұсқа.
Көркемдік ерекшелігі
Шығарма төрт тармақты өлеңмен жазылған.
Негізгі тақырыптар
- Ақын бала күнінен бастап пайғамбар жасына келгенге дейінгі өмір жолын баяндайды.
- Тіршілікте тартқан азабын, көрген қайғысын айтады.
- Бұқара халыққа үстемдік жүргізген хандардың, бектердің, қазылардың жіберген кемшіліктерін, жасаған қиянаттарын сынайды.
- Бұл фәнидің жалғандығын, өткіншілігін білдіреді.
Тарихи-мәдени дерек көзі ретінде
«Диуани Хикматтан» қазақ халқының ертедегі мәдениетіне, әдебиетіне, тарихына, этнографиясына, экономикасына қатысты құнды деректер табуға болады.
Мұрасы және Түркістандағы кесенесі
Түркістан қаласында жерленген Қожа Ахмет Яссауи Әзірет Сұлтан аталады. Оның басына XIV ғасырдың аяғында атақты Ақсақ Темір күмбез (кесене) орнаттырған.