Интерактивті тақтада сызба
Сабақтың мақсаттары
Сабақ ресми іс қағаздар стилін қайталау, жүйелеу және практикалық тапсырмалар арқылы қолдану дағдысын нығайтуға бағытталды. Сонымен бірге оқушының жауапкершілігін, сауаттылығын және шығармашылық әрекетін дамыту көзделді.
Білімділік
Ресми іс қағаздар тілі бойынша материалды меңгертуге бағдар беру.
Дамытушылық
Игерілген білімді бекіту, тереңдету және қолдану мүмкіндігін кеңейту.
Тәрбиелік
Сауаттылықты, жауапкершілікті күшейту және шығармашылықпен жұмыс істеуге ынталандыру.
Ұйымдастыру кезеңі
Мұғалім оқушыларды сәлемдесіп, бүгінгі сабақтың белсенділік пен терең білімді, сондай-ақ ашық әрі анық ойды талап ететінін ескертеді. Сабақ тақтадағы жазумен басталады:
Үй тапсырмасын талдау: Б. Момышұлы пікірі
Интерактивті тақтадағы сұрақтар арқылы оқушылар Бауыржан Момышұлының тілге қатысты азаматтық сынын талдайды: тілді шұбарламау, қазақ тілін оқыту деңгейін көтеру, тіл байлығын жинақтап, ғылыми тұрғыдан жүйелеу.
1) Кімнің пікірі берілген және қандай ой қозғайды?
Б. Момышұлының пікірі берілген. Онда тілді шұбарлап сөйлеу мәселесі, қазақ тілін оқытуды күшейту және сөз байлығын зерттеп, жинақтау қажеттігі көтерілген.
2) Оны қандай ой мазалады? Нақты дәлел
Ол қазақ мектебінде оқымаған балалардың көшеде де, үйде де орысша сөйлеп, ана тілінен қол үзіп бара жатқанын алаңдаушылықпен атап өтеді. Бұл құбылыстың әсіресе қала жастары арасында көбейгенін нақты мысалмен көрсетеді.
3) Тіл мәселесін көтерудегі ұсыныстары
- Қазақ тілі заң жүзінде әділетті түрде мемлекеттік тіл болып танылуы.
- Барлық оқу орындарында қазақ тілі, қазақ әдебиеті, қазақ тарихы міндетті пән болуы.
- Даль сөздігінің үлгісімен қазақ сөздерін жинақтап, ғылыми түсіндірме сөздік шығару.
- Ушаков орфографиялық сөздігі үлгісімен дұрыс жазуға арналған көмекші құрал әзірлеу.
- Шешендік мұраны жаңғыртып, жұртшылықтың көркем әрі дәл сөйлеу мәдениетін күшейту.
- Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі қолданысын күшейтуге бағытталған нақты қаулы-қарарлар қабылдау.
4) Ұсыныстардың бүгінгі күндегі орындалуы: құқықпен байланыс
Оқушылар тілге қатысты құқық сабақтарынан алған білімін негізге алып, тарихи-құқықтық деректермен дәлел келтіреді:
- 1 1989 ж. Қазақ КСР-інің «Тіл туралы» Заңы қабылданды.
- 2 1990 ж. қазақ тілі мен өзге ұлт тілдерін дамытудың 2000 жылға дейінгі мемлекеттік бағдарламасы жасалды.
- 3 1993 және 1995 жж. қабылданған ҚР Конституцияларында қазақ тілі мемлекеттік мәртебеге ие болды.
- 4 1989 ж. Тіл заңын жүзеге асыруға ықпал еткен «Қазақ тілі» қоғамы құрылды.
- 5 1993 ж. Қазақстан Үкіметі жанынан Тіл комитеті құрылды.
- 6 1997 ж. 11 шілдеде «Тіл туралы» заң толықтырылып, қайта қабылданды.
- 7 1998 ж. заңды іске асыруға бағытталған мемлекеттік бағдарлама қабылданды.
5) Стиль атауы
Қазақ тіліндегі мемлекеттік және жеке іс жүргізу, сондай-ақ заң аясындағы құжаттарды қамтитын стиль ресми іс қағаздар стилі деп аталады.
Ресми іс қағаздар стилі: қысқа анықтама
Мұғалім оқушыларға 9-сыныпта өткен тақырыпты еске түсіртіп, сызба арқылы ресми стильдің қызметін, мақсатын және тілдік ерекшеліктерін жүйелейді.
Қолданылатын орны
Мемлекеттік іс жүргізу және заң аясындағы құжаттар.
Мақсаты
Хабарлау, ақпарат беру, нақты мәлімет ұсыну.
Стильдік сипаты
Ресми, ақпараттық, есептік, дәл және нақты.
Тілдік амал-тәсілдері
Кітаби және ресми қолданыстар, даяр тіркестер, терминдер, хабарлы сөйлемдер; сөз қолданысы ықшам болады.
Сөйлем түрлері және құрылымы: кестемен жұмыс
Ресми мәтіндерде сөйлемнің мағынасы мен құрылымы ерекше рөл атқарады. Оқушылар ауызша жауап беріп, қысқа әрі нақты мысалдар келтіреді.
Сызба №1 — Мағынасына қарай
| № | Сөйлем мағынасы | Қалай айтылады? | Мысал |
|---|---|---|---|
| 1 | Сұрай, өтініш білдіре айтылатын | Сыпайы, нақты | «Өтінішіңізді қарастыруыңызды сұраймын.» |
| 2 | Хабарлай айтылған | Бейтарап, ресми | «Жиын 15:00-де басталады.» |
| 3 | Қуана, көтеріңкі айтылған | Ізетті, қысқа | «Сізді құттықтауға қуаныштымыз.» |
Сызба №2 — Жасалу жолдары
| № | Құрылымы | Қалай айтылады? | Мысал |
|---|---|---|---|
| 1 | Бастауыш пен баяндауыштан тұратын | Толық, нақты | «Комиссия шешім қабылдады.» |
| 2 | Бастауышы бар | Жинақы | «Өтініш иесі хабардар етілді.» |
| 3 | Бастауышы жоқ | Құжат тіліне тән | «Қарастырылсын.» |
| 4 | Тұрлаусыз мүшелері аралас | Дәлелдеуші | «Құжаттар толық ұсынылмағандықтан, өтініш қайтарылды.» |
| 5 | Кей мүшелері түсіріліп айтылатын | Ықшам | «Қоса берілді: 2 дана.» |
| 6 | Бес сөйлем мүшесі түгел қатысқан | Кеңейтілген | «Бөлім басшысы ұсынылған құжатты бүгін мұқият тексерді.» |
Ескерту: Оқушылар сөйлемдерді тақтаға жазып, сөйлем мүшелеріне талдайды; кейін қатарларға бөлініп, тапсырмалар орындайды.
Практикалық тапсырмалар: қатарлар бойынша жұмыс
І қатар — 53-жаттығу
Белгілі бір жұмыстың жүзеге асырылу барысын жауапты мекеменің жиындарында қарастыруға арналған мәтін құрастыру. Ұйымдастыру комитетінің есебі жарнама агенттілігіне ресми түрде жазылып берілсін.
ІІ қатар — шақырту қағазы
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күніне арналған мерекелік шараға шақырту қағазын ресми талаптарға сай дайындау.
ІІІ қатар — 54-жаттығу: түйіндеме
М. Мақатаевтың «Менің анкетам» өлеңіндегі деректер негізінде түйіндеме үлгісін толтыру.
Түйіндеме үлгісі: «Менің анкетам» бойынша
Толтыруға арналған бағандар
- Аты-жөні_____________________
- Мекенжайы_____________________
- Телефон_____________________
- Жалпы ақпарат_____________________
- Жұмыс тәжірибесі_____________________
- Мекеме атауы, жылы, қаласы_____________________
- Білімі_____________________
- Тілді білуі_____________________
- Компьютерді игеру_____________________
- Әскери міндеті_____________________
- Жеке қасиеттері_____________________
- Қосымша ақпарат_____________________
- Құштарлығы_____________________
- Ұсыным хаты_____________________
Өлеңнен алынған дерек (оқуға арналған үзінді)
М. Мақатаев — «Менің анкетам»
— Туған жерің? — Ұланымын Қарасаз деп аталатын ауылдың.
— Туған жылың? — 1931.
— Жынысың кім? — Еркекпін.
— Партияда барсың ба? — Жоқпын. Бірақ коммунистік көзқараспен қараймын.
— Шыққан тегің? — Шаруамын.
— Білімің ше? — Орташа. Алайда өзім жоғарыға балаймын.
— Ана тілің? — Қазақша. Қысылғанда орысша да, немісше де.
— Қайда істедің? — Еңбек кітапшамнан танып ал.
— Міндеттісің бе әскерге? — Міндеттімін.
— Шетелдерде болдың ба? — Болғаным жоқ.
— Мекенжайың? — Мекенжайым — жер менің.
Ескерту: Өлең компьютерден оқылады, оқушылар тыңдайды; баспа мәтіні таратылады. Жұмыс уақыты: 5 минут.
Шығармашылық жұмыс: бір мәтінді әр стильге айналдыру
Оқушылар Қ. Аманжоловтың «Өзім туралы» өлеңінен үзіндіні алып, бұрын өткен стиль түрлеріне сәйкестендіріп қайта жазады. Мақсат — стильдің тілдік белгілерін тәжірибеде сезіну: сөз таңдауы, сөйлем құрылысы, ақпаратты беру тәсілі.
Үзінді
Аманжол Рақымжанның Қасымымын,
Мен қалған бір атаның ғасырымын.
Біреуге жұртта қалған жасығымын,
Біреуге аспандағы асылымын.
Үлгі бағыттары
- Көркем әдебиет стилі: образды бейнелеу, эмоционалдық реңк сақталады.
- Ресми стиль: «Мен, Аманжолов Қасым Рақымжанұлы, ...» түріндегі нақты, деректік баяндау.
- Ғылыми стиль: автор туралы мәлімет, поэзия жанры, терминдер (мысалы, анафора, антонимдік тәсіл) арқылы талдау.
- Публицистикалық стиль: қоғамдық әсері, ой тудыратын тұжырым, естелік немесе пікір айту арқылы беріледі.
Пысықтау: стиль түрлерін жинақтау
Ауызекі сөйлеу стилі
Қарым-қатынасты, күнделікті тілдесуді сипаттайды.
Көркем әдебиет стилі
Оқиғаны образды түрде бейнелейді.
Ресми іс қағаздар стилі
Жазбаша қатынастарды, құжат мәтінін құрайды.
Публицистикалық стиль
Газет-журнал, мақала, қоғамдық пікір тілі.
Ғылыми стиль
Ізденісті ауызша және жазбаша түрде нақты сипаттайды.
Үй тапсырмасы
56-жаттығу
Берілген материалдың жазылу стилін анықтап, кесте үлгісімен жұмыс орындау.