Қазақша рефераттар

Сөздерді дұрыс септікке орналастыр

Сабақтың тақырыбы: Зат есімнің септелуі

Бұл сабақта зат есімнің септелуі туралы түсінік беріледі. Септік жалғауларының белгілі бір грамматикалық мағына үстеп, сөздерді сөйлем ішінде өзара байланыстыратыны меңгертіледі.

Сабақтың мақсаттары

  • Білімділік: зат есімнің септелуі туралы түсінік қалыптастыру; септік жалғауларының грамматикалық мағынасын ұғындыру.
  • Дамытушылық: сөйлеу дағдыларын жетілдіру, тіл дамыту, қызығушылықты арттыру.
  • Тәрбиелік: адамгершілікке баулу, таза әрі көркем жазуға тәрбиелеу.

Ұйымдастыру және ресурстар

  • Сабақ түрі: дәстүрлі
  • Әдістері: баяндау, пікірлесу, түсіндіру, талдау, ішінара ізденіс
  • Көрнекіліктер: кесте, слайдтар
  • Пәнаралық байланыс: әдебиет

Сабаққа кіріспе

Сабақтың рухын көтеру үшін мына жолдар оқылады:

Қазақ тілім – өз тілім, ана тілім,
Абай, Мұхтар сөйлеген дана тілім.
Қастерлейді ұл-қызым мәңгі сені,
Болашағым, бақытым, дара тілім!

Оқушылармен амандасу, сыныпты түгендеу, сабаққа дайындықты тексеру жүргізіледі. Одан кейін өткен тақырып еске түсіріліп, үй тапсырмасы қаралады.

Үй тапсырмасын тексеру

Сұрақ-жауап

  1. Зат есім дегеніміз не?
  2. Зат есім қалай түрленеді?
  3. Зат есімнің көптелуі деген не?

Жаттығу (21-жаттығу)

Көп нүкте қойылған орындарға көптік жалғауларын дұрыс жалғап жазыңдар және олардың қандай үндестік заңына бағынып жалғанғанын түсіндіріңдер.

Жаңа сабақ: Зат есімнің септелуі

Өткен сабақта зат есімнің көптелуін қарастырдық. Бүгін зат есімнің келесі бір түрленуі — септелуімен танысамыз.

Қызығушылықты ояту: сөзжұмбақ/мақал тіректері

Тақтадағы тапсырмалар арқылы таныс мақал-мәтелдердегі тірек сөздерді толықтырып, негізгі ұғымға шығамыз:

  1. Көп ... – күміс, аз ... – алтын.
  2. Ер елінде, гүл ... .
  3. ... – талмас қанат.
  4. Ер қанаты – ... .
  5. Еңбек түбі – ... .
  6. Естімеген ... көп.
  7. ... – білім бұлағы.
  8. Ел іші – алтын ... .

Жеті септік: мәні мен мысалдары

Қазақ тілінде жеті септік бар: атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес. Әр септік белгілі бір мағына білдіреді және өз сұрағы мен жалғауына ие.

Ілік септік

Сөздердің бір-бірімен іліктестігін білдіреді.

Мысал: Кімнің кітабы? Асанның кітабы.

Барыс септік

Бағыт-бағдарды, бару мағынасын білдіреді.

Мысал: Кімге бардың? Асанға бардым.

Табыс септік

Тура толықтауыш мағынасын білдіреді.

Мысал: Кімді көрдің? Асанды көрдім.

Жатыс септік

Орын, мекен мағынасын білдіреді.

Мысал: Қайда болдың? Мектепте болдым.

Шығыс септік

Шығу, бастау көзін білдіреді.

Мысал: Неден оқыдың? Кітаптан оқыдым.

Көмектес септік

Көмек, құрал, бірге қатысу мағынасын білдіреді.

Мысал: Кіммен таныстың? Асанмен таныстым.

Септік жалғаулары: сұрақтары мен тұлғалары

Септік Сұрақтары Жалғаулары
Атау Кім? Не? —
Ілік Кімнің? Ненің? -ның, -нің, -дың, -дің, -тың, -тің
Барыс Кімге? Неге? Қайда? -ға, -ге, -қа, -ке
Табыс Кімді? Нені? -ны, -ні, -ды, -ді, -ты, -ті
Жатыс Кімде? Неде? -да, -де, -та, -те
Шығыс Кімнен? Неден? -нан, -нен, -дан, -ден, -тан, -тен
Көмектес Кіммен? Немен? -мен, -бен, -пен

Септік жалғауы зат есімге жалғанғанда, оған белгілі бір грамматикалық мағына үстеп, сөйлем ішінде басқа сөздермен байланысқа түсіреді.

Тәуелденген зат есімнің септелуі: ерекшелік

Тәуелденген зат есімді жай септеумен салыстырғанда, барыс, табыс, жатыс септіктерінде айырмашылық бар.

Септік Тәуелдік жалғаудың I, II жағынан кейін Тәуелдік жалғаудың III жағынан кейін
Атау — —
Ілік -ның, -нің -ның, -нің
Барыс -а, -е -на, -не
Табыс -ды, -ді -н
Жатыс -да, -де -нда, -нде
Шығыс -нан, -нен -нан, -нен
Көмектес -мен -мен

Оқулықпен және сыныппен жұмыс

Мәтінмен жұмыс (39-жаттығу)

Өлең мәтінін рөлге бөліп оқыңдар. Әр септіктің сұрақтары мен жалғауларын еске түсіріңдер.

Тақтамен жұмыс (43-жаттығу)

Төмендегі сөздерге барыс септігінің жалғауын жалғап көшіріңдер. Жалғаудың неліктен түрліше болғанын түсіндіріңдер.

Ойын: «Септеу эстафетасы»

Үш қатардан үш оқушы тақтаға шығып, берілген зат есімді жеті септікке толық септейді. Кім бұрын және қатесіз аяқтаса — жеңімпаз.

Отан баласы әжесі ата ел

Негізгі талап: септіктердің реті ауыспасын, жалғаулар дұрыс жалғансын.

Терме диктант

Мақал-мәтелдерден септелген зат есімдерді теріп жазыңдар:

  1. Жігітке өлең де өнер, өнер де өнер.
  2. Шешендіктің күші – шындықта.
  3. Ердің атын еңбек шығарады.
  4. Тау таумен кездеспейді, адам адаммен кездеседі.
  5. Қыз өссе, елдің көркі, гүл өссе, жердің көркі.
  6. Сөз сүйектен өтеді, таяқ еттен өтеді.

Семантикалық карта

Дұрыс жауапқа «+» белгісін қойыңдар.

Сөз Атау Ілік Барыс Табыс Жатыс Шығыс Көмектес
Домбыраның
Қаламмен
Гүлді
Тілден
Сөзде
Балаға
Кітапты
Мектеп
Ұстазбен
Шаңқобызды
Оқушыға

Шығармашылық және деңгейлік тапсырмалар

Шығармашылық жұмыс

  1. Жұмбақ құрастырып, ішінен септік жалғауы жалғанған сөздерді табыңдар; сұрақ қойыңдар.
  2. Жыл мезгілдеріне байланысты 5 жолды өлең құраңдар.
  3. «Тілім менің — тірлігімнің айғағы» тақырыбында 5 минуттық эссе жазыңдар.

Деңгейлік тапсырмалар

1) Мәтіндегі зат есімдердің астын сыз.

Жығылғанға жұдырық дегендей, кедейлікке кәрілік қосылады. Кәрілік тұсау, кедейлік бұғау болыпты. Қарт шешен қанатсыз қыранша отырып қалыпты. Алайда ағайындарының емен-жарқын көмегіне сүйенген ол аштан өліп, көштен қалмапты. («Шешендік сөздер» кітабынан)

2) Көп нүктенің орнына тиісті жалғауларды қой.

Сандыбай қарға... тұзын екі қолы... ұстап, айна... қарағандай жымиып отыр. Бойында әдет пен әдепке сыя бермейтін мінез... болғандықтан, жынды Бижан атанған адам. (Ғ. Мүсірепов)

3) Мәтіннен көптік және септік жалғауларын тауып, түрін ажырат.

Шеткі үйлерден қымызға жүгіретін Тезекбай, Терлікбайлар үйлерінің қасында солбырайып тұр. Сабаның дауысы шықпайды. Көрінгенмен құрдас болып, арсалаңдап жүретін Дүрмағанбеттің де иығы түсіп кетіпті. Қолында жүгені, жылқы жаққа бара жатыр. (Ж. Аймауытов)

4) Бекіту: «Екі жақты күнделік» стратегиясы

Үш топқа түрлі түсті қағазға жазылған өлең үзінділері беріледі. Өлеңді оқып, авторын, қай өлеңнен алынғанын анықтап, сәйкес мақал-мәтел жазыңдар және зат есімдерді табыңдар.

Өлең үзінділері

I қатар (қызыл)

Уа, туған жер, топырағыңнан жаралдым,
Алабыңнан арманыма нәр алдым,
Тұнығыңнан жүзіп іштім сендегі
Алтын арай таңғы жұпар самалдың.

(«Туған жер» — Ә. Сәрсенбаев)

II қатар (сары)

Мен — балаң, жарық күнде сәуле қуған,
Алуға күнді барып белді буған.
Жұлдыз болып көрмеймін елдің бетін,
Болмасам толған айдай балқып туған.

(С. Торайғыров)

III қатар (жасыл)

Ерлік, елдік, бірлік, қайрат, бақ, ардың
Жауыз тағдыр жойды бәрін не бардың...
Алтын Күннен бағасыз бір белгі боп,
Нұрлы жұлдыз, бабам тілі, сен қалдың!

(«Қазақ тілі» — М. Жұмабаев)

Сәйкес мақал-мәтелдер

  • I қатар: Туған жер — алтын бесік.
  • II қатар: Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар.
  • III қатар: Ең тәтті де, ащы да — тіл.

Тест тапсырмалары

  1. «Әке» сөзі қай септікте тұр?
  2. Ілік септігіндегі сөзді белгіле: Оқушы / Оқушының / Оқушыға / Оқушыда
  3. Табыс септігінің жалғауын белгіле: -ны, -ні, -ды, -ді, -ты, -ті
  4. Барыс септігінің сұрағын белгіле: кімге? неге? қайда?
  5. Жатыс септігіндегі сөзді белгіле: көктемде / мектеппен / далаға / ауылдан
  6. Шығыс септігіндегі сөзді тап: сабаққа / сабақты / сабақтан / сабақпен
  7. Көмектес септігінің сұрақтарын ата: кіммен? немен?
  8. Сөздерді дұрыс септікке орналастыр: Текемет, көмірдің, суға, ұшақты, далада, жаңбырдан, алаша, балғаның, дүкенге, кітапты, қыста, аспаннан, арамен, театрға, шеңберді, оқушымен, отпен, сабақты.

Қорытынды: үй тапсырмасы және бағалау

Үйге тапсырма

  1. «Зат есімнің септелуі» тақырыбын қайталау.
  2. 32-жаттығу.
  3. Құрамында сын есім қатысқан 5 мақал тауып жазу.

Бағалау

Оқушылардың жұмысы бағаланып, бағалары журнал мен күнделікке қойылады.

Мұғалімнің қорытынды сөзі

Жеміске құты тола ма?
Бір-бірлеп теріп алмасаң.
Әп-сәтте өсе қоя ма?
Еккен дәнін ойласаң.

Білім де сондай, қарағым,
Біртіндеп сіңер бойыңа.
Ұғып ал, білім боларын —
Шам-шырағың жолыңда.