Құтты білік Сабақтың мақсаты

Ғылыми-танымдық өрісі

Деректерде Жүсіп Баласағұнның философия, математика, медицина, астрономия, астрология, өнертану, әдебиеттану, тіл білімі секілді салалардың дамуына елеулі үлес қосқаны айтылады.

Неліктен жазылды?

Қарахан мемлекеті билік жүргізген кезеңде қоғам өмірін жүйелейтін басқару қағидалары мен құқықтық міндеттерді нақтылайтын заңдар толық қалыптаспаған еді. Осы олқылықтың орнын толтыру мақсатымен «Құтты білік» жазылған. Сондықтан дастан белгілі бір мағынада елдің Ата заңы (конституциялық қағида) қызметін атқарған деуге болады.

Бізге жеткен үш қолжазба

• Вена нұсқасы (1439, Герат)

  Көне ұйғыр жазуымен көшірілген; қазіргі таңда Венадағы Корольдік кітапханада сақталған.

• Каир нұсқасы (XIV ғ. 1-жартысы, Египет)

  Араб әрпімен көшірілген; Каирдің Кедивен кітапханасы қорында.

• Наманганнан табылған нұсқа (XII ғ.)

  Араб әрпімен қағазға түскен; Ташкенттегі Шығыстану институты қорында сақтаулы.

Ғалымдар осы үш нұсқаның ерекшеліктерін салыстыра отырып, «Құтты біліктің» ғылыми негізделген толық мәтінін қалыптастырды.

Аудармалары

• Қ. Каримов — өзбек тілі (1971)
• Н. Гребнев — орыс тілі (1971)
• С. Иванов — орыс тілі (1983)
• А. Егеубаев — қазақ тілі (1986)
• Аудармашылар тобы — ұйғыр тілі (Пекин, 1984)

Әміршіге қойылатын талап

Ақын мәселени патшаның өзінен бастайды: ел басқаратын адам ақыл-парасаты мол, ниеті түзу, сөзі көркем, білім мен өнерге жетік, қолы ашық, пейілі кең, жүзi жарқын, кек сақтамайтын жан болуы керек. Сонымен бірге әкімдерді күншілдік, ашкөздік, сауық-сайранға құштарлық, қатыгездік, кекшілдік сияқты жаман қылықтардан сақтандырады.

Шығыстағы әртүрлі атаулары

Дастан әр елде әрқилы аталған: «Айнак ул-мамлакат» («Мемлекет тәртібі»), «Панунаман мулук» («Әкімдерге насихат»), «Адаб ул-мулук» («Әкімдердің әдептілігі»). Бұл атаулардың бәрі шығарманың негізгі өзегі — мемлекетті басқару мәдениеті екенін дәлелдейді.

Негізгі ой

Дастанның түйінді идеясы — адамның адами жетілуі мен кісілік кемелденуі. Осы кемелдену арқылы мемлекет пен қоғамды қуатты, берекелі ету көзделеді. Шығарма «өзiңдi сақтау», «өзiңдi ұмытпау» қағидаларын алға тартып, адамгершілік қасиеттерді үздіксіз жетілдіруге шақырады.

Ақын өтпелі өмір мен өлім туралы толғанып, ең ауыр өкініш — өлшеулі ғұмырда тән құмарын күйттеп, рухани тазалықты сақтай алмаудан туатынын ескертеді.

Құндылықтар және олардың «қарсыластары»

Ойшылдың пайымынша, адамда ізгілікке қарсы тұратын теріс нышандарды жеңетін күш болмаса, ұнамды сапалар әлсірейді. Халықтық түсіндірмеге сай төмендегі қарсы жұптар айқын көрінеді:

• Ақыл — ашу мен өшігу күңгірттендіреді.
• Достық — күншілдік бұзады.
• Ұят — тойымсыздық пен ашкөздік жояды.
• Жақсы тәрбие — нашар ортаның ықпалынан әлсіреуі мүмкін.
• Бақыт — қызғаншақтық бүлдіреді.

1. 1) «Хас хажиб» атағы нені білдіреді? — Бас уәзір, ұлы кеңесші.
2. 2) «Құтты біліктің» маңызы қандай? — Қоғамдағы лауазым иелерінің міндеті мен мінез-құлық өлшемдерін көрсетіп, белгілі дәрежеде Ата заң қызметін атқарған.
3. 3) Дастан қанша бәйіттен тұрады? — 6520 бәйіт.
4. 4) Өлең жолы қанша? — 13040 жол.
5. 5) Неше тарауға бөлінген? — 85 тарау.
6. 6) Кіріспе мен негізгі бөлім қандай түрде жазылған? — Кіріспе қара сөзбен, негізгі бөлім аруздың мутакариб өлшемімен.
7. 7) Негізгі айтар ойы қандай? — Адамның кісілік кемелденуі арқылы қоғам мен мемлекетті қуатты ету.
8. 8) Басты идея неше принципке негізделген? — Төрт принцип: әділет, бақ-дәулет, ақыл-парасат, қанағат-ынсап.
9. 9) Әділеттің бейнесі кім? — Күнтуды патша.
10. 10) Бақ-дәулет кім арқылы берілген? — Айтолды уәзір.
11. 11) Ақыл-парасат кім арқылы сомдалған? — Ұғдүлміш.
12. 12) Қанағат-ынсап кім арқылы берілген? — Ордгүрміш дәруіш.
13. 13) Қай тілдерге аударылған? — Өзбек, орыс, қазақ, ұйғыр тілдеріне (көрсетілген жылдармен).
14. 14) Қай жылы және қанша уақытта жазылған? — 1070 жыл, шамамен 18 ай.
15. 15) Кімге тарту етілген? — Сатұқ Қара Бұғра ханға.
16. 16) Сол үшін қандай атақ берілді? — «Хас хажиб».
17. 17) Жүсіптің әкесі қандай адам болған? — Ақын, өнерпаз, хан сарайында өнер көрсеткен.
18. 18) Жүсіп әкесімен бірге қайда қызмет еткен? — Хан сарайында.
19. 19) Қандай білім алған? — Қоғамдық және жаратылыстану ғылымдары бойынша.
20. 20) Қай қырынан танылған? — Ақын әрі ғалым ретінде.
21. 21) Қай ғылым салаларына үлес қосқан? — Философия, математика, медицина, астрономия, астрология және т.б.
22. 22) Елшіге қандай талап қойылады? — Зеректік, көп тіл, шешендік, бірнеше өнер мен білімді қатар меңгеру.
23. 23) Дастанның өзге атаулары қандай? — «Айнак ул-мамлакат», «Панунаман мулук», «Адаб ул-мулук».
24. 24) Қолжазба туралы алғаш хабарлаған кім? — Жауберт Амадес (1823).
25. 25) Неміс тіліне кім аударған? — Герман Вамбери.