Қазақша рефераттар

Қоқан бекінісін алу

Сабақ туралы мәлімет

Қостанай қаласы әкімдігі білім бөлімінің №5 орта мектебі (ММ). Тарих пәні мұғалімі: Кокеева Амангүл Сабыржанқызы.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ

Сабақтың типі

Жаңа білім беру

Тақырыбы

1837–1847 жылдардағы Кенесары Қасымұлы басқарған ұлт-азаттық қозғалыс

Мақсаты

Білімділік мәні

«Білген сайын келеді біле бергім, біле беру емес пе тілегі елдің», — деген ойды негізге ала отырып, оқушыларды туған жер тарихымен, соның ішінде Кенесары Қасымұлының өмірімен, көтерілістің себептерімен, сипаты және қозғаушы күштерімен таныстыру.

Дамытушылық мәні

Сабаққа қызығушылық пен белсенділікті арттыру, ойлау, сөйлеу, танымдық және ізденімпаздық қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелік мәні

«Туған жерді сүю — парыз, сүю үшін тарихын білу — парыз». Оқушыларды Отанын құрметтеуге, елін қорғауға даяр болуға, бабалар ерлігін үлгі тұтуға тәрбиелеу.

Қолданылатын әдістер

  • Тірек-схема
  • Таблица
  • Тест
  • Баяндау, сұрақ-жауап

Жоспар

  1. 1. Көтерілістің себептері, мақсаты және қозғаушы күштері
  2. 2. Көтерілістің барысы
  3. 3. Кенесарының хандық билігі
  4. 4. Көтерілістің маңызы мен жеңілу себептері

Кіріспе: өлең жолы

«Сүйетін аруақты Кене ағасын,
Кененің кең пейіштей Сарыарқасын.
Ол сүйген туған тауын, өскен жұртын,
Сол үшін жарқылдатқан көк найзасын.»
Осы жолдармен сабақтың мазмұны — ел қорғау, ерлік және тарихи сананы жаңғырту идеяларымен ұштасады.

Негізгі тұлға: Кенесары Қасымұлы

Қысқаша дерек

Шежірелік орны
Шыңғыс ханның 27-ұрпағы, Абылай ханның немересі
Әкесі
Қасым
Туған жері, жылы
1802 жыл, Көкшетау өңірі
Қызметі
Мемлекет қайраткері, дипломат, көтеріліс басшысы
Қайтыс болған жылы
1847 жыл

Сабақтың өзегі

Бүгінгі сабақта мына сұрақтарға жауап іздейміз:

  • Қозғалыстың себептері қандай болды?
  • Қандай мақсаттар көзделді?
  • Көтерілістің сипаты қандай еді?
  • Қозғаушы күштері кімдер болды?

Көтерілістің себептері, мақсаты, қозғаушы күштері

Себептері

  • XIX ғасырдың 20–30 жылдарында Қоқан бектері мен Хиуа хандары Қазақстанның оңтүстігіндегі қазақтарды алым-салықпен қысып, тонауды күшейтті.
  • 1836 жылы Қоқан ханы оңтүстікке қоныс аударған Санжар Қасымұлын өлтірді.
  • 1822 жылғы Жарғы бойынша Орта жүздегі дәстүрлі басқару жүйесі өзгертіліп, округтер мен приказдар құрылды. Бұл көшпелі мал шаруашылығына кері ықпал етті.

Мақсаты

  • Ресейдің отарлау саясатын шектеу.
  • Патша үкіметінің құрамына толық кірмеген өңірлердің дербестігін сақтау.
  • Қазақ жеріне бекіністер мен әскери шептердің салынуын тоқтату.
  • Қазақтарды Қоқан бектері мен Хиуа хандығының езгісінен азат ету.

Қозғаушы күштері

Көтерілістің негізгі қозғаушы күші — қарапайым қазақ шаруалары. Сонымен бірге үш жүздің қазақтары, ақсүйектер, сұлтандар және үстем тап өкілдері де қатысқан.

Көтерілістің барысы (1837–1847)

1837 жыл

К. Қасымұлы казак отрядына шабуыл жасады.

1838 жыл

Кенесары Батыс Сібір генерал-губернаторына арнайы хат жолдап, Ақтау бекінісі мен Ақмола приказын жоюды, Омбыда тұтқындағы адамдарын босатуды талап етті.

1838 жылғы тамыз, 7 тамыз — Ақмола бекінісіне шабуыл жасалып, өрт шығаратын жебелермен атқыланды; бекініс өртке оранды.

1840 жыл

Орынбор губернаторы Кенесарыға кешірім жасалуына ықпал етті; тұтқындалған туған-туыстары түрмеден босатылды.

Негізгі кезеңдер (сәйкестендіру кестесі мазмұны)

  • 1841 жыл — Кенесары Қасымұлы хан сайланды.
  • 1842 жыл — Орынбор губернаторы Перовскийдің орнына Обручев келді.
  • 1843 жыл — Ресей императоры қазақ ханына қарсы жорық ұйымдастыру жөнінде жарлық шығарды.
  • 1844 жыл — Кенесары хан сұлтан Жантөреұлының тобын қоршап, 44 сұлтанды мерт қылды.
  • 1845 жыл — Кенесары ауылына орыс елшілері Долгов пен Герн келді.
  • 1847 жыл — Кенесары 10 мың әскерімен қырғыз жеріне басып кірді.

Картамен жұмыс барысында 1842, 1843, 1844, 1845, 1847 жылдардағы бағыттар мен оқиғалар географиялық кеңістікте белгіленеді.

Көтерілістің жеңілу себептері және тарихи маңызы

Жеңілу себептері

  • Көптеген қазақ феодалдары Кенесарыны қолдамады.
  • Рулық алауыздық пен жіктелу күшейді.
  • Көтерілісті қолдамаған ауылдарға қатал жаза қолданылды, бұл ішкі қолдауды әлсіретті.
  • Қырғыздармен және қоқандықтармен шайқастарда қолдаудың әлсіздігі байқалды.
  • Оңтүстіктегі қақтығыстардан әлсіреген қол Ресей әскеріне төтеп бере алмады.

Тарихи маңызы

  • XIX ғасырда бүкіл Қазақстан аумағын қамтыған ең ірі отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық көтерілістердің бірі болды.
  • Патша үкіметінің Қазақстанда жүргізген отарлау саясатын айқын көрсетті.
  • Қазақстанның оңтүстігін отарлау үдерісін белгілі бір уақытқа кешеуілдетті.
  • Кенесары Қасымұлының өмірі мен қызметі келер ұрпаққа өшпес өнеге болып қалды.

Құжатпен жұмысқа арналған сұрақтар

1) Кенесарының жіберген елшілері Қытай шебінде қандай міндет атқарды?

2) Қытай Кенесарыны және оның әскерін өз жеріне жіберуден неге бас тартты?

Жаңа сөздер

Зекет

Мал өсірушілерден алынатын салық.

Ұшыр

Диқаншылардан алынатын салық.

Жасауылдар

Сенімді адамдар, тәртіпті қадағалаушылар.

Манап

Қырғыз қоғамындағы ақсүйек рубасылары.

Номадтар

Көшпелі халықтар (көшпелі қазақтар).

Бекіту және қорытындылау

Білімді бекіту кестесі

Білемін Білгім келеді Білдім
Оқушылар сабақ басындағы білімін жазады. Қызықтыратын сұрақтарын белгілейді. Сабақ соңында қорытынды тұжырымын жазады.

Тест сұрақтары (1–10)

  1. 1. 1837–1847 жж. көтерілістегі Кенесарының әпкесі кім?

    A) Бопай    B) Сапара    C) Томирис

  2. 2. К. Қасымұлы бастаған көтеріліс қай жылдары болды?

    A) 1827–1837    B) 1847–1857    C) 1837–1847

  3. 3. 1844 ж. К. Қасымұлы ірі жеңіске жетті. Жеңілген топты кім басқарды?

    A) Лебедев    B) Дуниковский    C) Жантөре

  4. 4. Қай жердегі шайқаста Кенесары жеңіліс тапты?

    A) Жетісу    B) Тоқмақ    C) Майтөбе

  5. 5. Кенесары бастаған көтеріліс қандай сипатқа ие болды?

    A) Отаршылдыққа қарсы    B) Қоқан хандығына қарсы    C) Феодализмге қарсы

  6. 6. К. Қасымұлы қай жылы хандық билікті қолына алды?

    A) 1837    B) 1845    C) 1841

  7. 7. Кенесары көтеріліс барысында қандай мемлекет құрды?

    A) Діни    B) Феодалдық    C) Олигархиялық

  8. 8. К. Қасымұлының көтерілісі Қазақстанның қай бөлігін қамтыды?

    A) Тек Орта жүз    B) Ұлы жүз бен Кіші жүз    C) Бүкіл Қазақстан

  9. 9. 1841 ж. К. Қасымұлын хан сайлауға қандай оқиға себепші болды?

    A) Жантөреұлын жеңу    B) Қоқан бекінісін алу    C) Қырғызға жорық

  10. 10. Қай жылы Кенесары қырғыз жеріне басып кірді?

    A) 1845    B) 1846    C) 1847

Үй тапсырмасы

1) Салыстыру тапсырмасы

И. Тайманұлы мен С. Датұлы бастаған көтерілістерді еске түсіріп, оларды К. Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыспен салыстырыңдар.

Көрсеткіш С. Датұлы көтерілісі И. Тайманұлы, М. Өтемісұлы көтерілісі К. Қасымұлы көтерілісі
Жылдар — — 1837–1847
Аумағы — — Бүкіл Қазақстанды қамтыды
Көтеріліс себептері — — Отаршылдық қысым, бекіністер салу, алым-салық
Негізгі себептері — — Саяси дербестік үшін күрес
Маңызы — — Ұлт-азаттық идеяны күшейтті

2) Талқылау

Көтерілістің жеңілу себептері мен тарихи маңызы туралы әңгімелеп беріңдер.

Ұрпаққа өнеге

Кенесары Қасымұлының өмірі мен қызметі — болашақ ұрпаққа өшпес өнеге. Хан арманы мен халық үміті ақталып, Қазақстан тәуелсіздік алды. Кенесары есімі егемендікке қол жеткізген елдің жүрегінде мәңгі сақталады.

Сау болыңыздар!