Төрт сатылы басқару жүйесі
Сабақ тақырыбы: 1886–1897 жылдардағы әкімшілік-аумақтық реформалар
Бұл материал XIX ғасырдың 80–90 жылдарында патша үкіметінің Қазақстанда жүргізген әкімшілік реформаларының мәнін, мақсатын және нәтижесін түсіндіруге бағытталған. Мәтін сабақ құрылымын сақтай отырып, ұғымдарды нақтылап, тарихи процестердің логикасын айқындап береді.
Сабақтың мақсаты
Білімділік: XIX ғасырдың 80–90 жылдарында патша үкіметінің Қазақстанда жүргізген әкімшілік реформаларының мәні мен мақсатын, енгізілген өзгерістердің барысын түсіндіру.
Дамытушылық: XIX ғасыр бойындағы реформалардың өзара байланысын талдап, ерекшеліктерін ажырата білу арқылы оқушылардың ойлау қабілетін дамыту.
Тәрбиелік: Реформалардың отаршылдық мазмұнын көрсету арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеу.
Сабақтың түрі
Ашық сабақ
Сабақтың әдістері
СТО, Блум таксономиясы
Керекті құралдар
Қазақстанның саяси картасы, интерактивті тақта, сызбалар
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу.
- Оқу құралдарының дайындығын тексеру.
- Оқушы зейінін сабаққа шоғырландыру.
II. Білу: ой шақыру және ұғымдарды нақтылау
Оқушылар негізгі тарихи-әкімшілік ұғымдардың мағынасын еске түсіреді және анықтама береді:
Империя
Бір орталыққа бағынған, кең аумақты қамтитын көпұлтты мемлекет.
Отар
Саяси-экономикалық тұрғыдан басқа мемлекетке тәуелді аймақ.
Жарғы (ереже)
Басқару тәртібін, құқықтық нормаларды бекітетін ресми құжат.
Реформа
Жүйені өзгертуге бағытталған мемлекеттік шаралар кешені.
III. Түсіну: өткенді бекіту және картамен жұмыс
Тірек сызба арқылы өткен тақырып еске түсіріледі, кейін карта бойынша генерал-губернаторлықтардың құрамындағы облыстар анықталады.
1-топ
Түркістан генерал-губернаторлығына кірген облыстарды картадан көрсету.
2-топ
Орынбор генерал-губернаторлығына кірген облыстарды картадан көрсету.
3-топ
Батыс Сібір генерал-губернаторлығына кірген облыстарды картадан көрсету.
IV. Қолдану: тапсырмалар
1-топ: сәйкестендіру
- Облыс
- 15–20 болыстан
- Округ
- 3–8 округтен
- Болыс
- 50–70 шаңырақтан
- Ауыл
- 10–12 ауылдан
2-топ: тұжырымдау
- Облысты
- губернатор басқарды
- Округті
- аға сұлтан басқарды
- Болысты
- болыс сұлтаны басқарды
- Ауылды
- ауыл старшыны басқарды
3-топ: салыстыру
1822–1824 жж. реформалар
- Хандық билік жойылды.
- Аға сұлтан лауазымы енгізілді.
- Орта жүз бен Кіші жүз аумағын қамтыды.
- Төрт сатылы басқару жүйесі қалыптасты.
1867–1868 жж. реформалар
- Жаңа әкімшілік бірліктер (губерниялық үлгі) енгізілді.
- Уезд бастығының бір көмекшісі жергілікті ұлт өкілі болды.
- Үш жүз аумағын қамтыды.
- Жер мемлекеттік меншік деп танылды.
V. Талдау: 1886–1891 жылдардағы ережелердің мақсаты мен мазмұны
Негізгі мақсат: XIX ғасырдың 60-жылдарында жасалған реформаларды заң жүзінде бекіту және отарлық басқару тетіктерін күшейту.
1886 ж. 2 маусым
«Түркістан өлкесін басқару және онда жер-салық өзгерістерін енгізу туралы ереже» қабылданды.
1891 ж. 25 наурыз
«Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы ереже» қабылданды (құжатқа III Александр қол қойды).
Қазақ жерлерінің әкімшілік тұрғыдан біріктірілуі
Түркістан генерал-губернаторлығы
Орталығы: Ташкент
Құрамына Сырдария, Самарқан, Ферғана облыстары кірді.
Дала генерал-губернаторлығы
Орталығы: Омбы
1891 жылғы Ереже бойынша құрылды. Құрамына Ақмола, Семей, Торғай, Орал, Жетісу облыстары кірді.
1886–1891 жылдардағы реформалардың нәтижесі
- XIX ғасырдың 20-жылдарында басталған ережелердің заңды жалғасы болды.
- Басқару жүйесіне «жаңашылдық» енгізу кезеңі аяқталып, отарлық әкімшілік құрылым түбегейлі орнықты.
- Қазақ жері Ресей мемлекетінің меншігі деп жарияланды.
- Қазақстан Ресей империясының түпкілікті және ажырамас отарына айналды.