Құс бейнесі халық түсінігінде азаттықтың белгісі
Сабақтың бағыты
Тақырып
Қазақтың ұлттық ою-өрнектері
Мақсат
- Оқушыларды ұлттық ою-өрнектермен және олардың түрлерімен таныстыру.
- Өрнектерді ажырата білуге және оларды қолдана отырып безендіре алуға үйрету.
- Практикалық жұмыс арқылы қызығушылықты арттыру, белсенділікке баулу, саусақ қимылдарын дамыту.
- Елін, жерін, ұлтын сүюге тәрбиелеу; салт-дәстүрді біліп, құрметтеуге баулу.
- Ата-бабадан қалған көркем қолөнерді жалғастырудың өз қолдарында екенін сезіндіру.
Көрнекіліктер
- Ою-өрнек үлгілерінің суреттері
- Заттық бұйымдар
- Қайық, жылқы, өзен бейнелері
- Жайлау көрінісі
- Киіз үй нұсқасы (ішін ұлттық бұйымдармен безендіру)
- Алдын ала жазылған сөздер мен тірек ұғымдар
Әдіс-тәсілдер
Сабақ құрылымы оқушыны әңгімеге тартып, көрнекілік арқылы ұғымды бекітуге және тәжірибе арқылы нәтижеге жеткізуге бағытталады.
Тәрбие сағатының барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Психологиялық көңіл-күй орнату үшін оқушылар бір-бірінің қолынан ұстап, ізгі тілектер айтады.
1-қатар
Біз бір-бірімізге жақсылық тілейміз.
2-қатар
Біз бір-бірімізге қуаныш тілейміз.
3-қатар
Біз бір-бірімізге сәттілік тілейміз.
Барлығы хормен
Біз бір-бірімізді жақсы көреміз.
II. Қызығушылықты ояту
1) «Өрнек» сөзін құрастыру
Оқушылар сандар арқылы әріптерді табу әдісімен «өрнек» сөзін шығарады. Мысалы, «ө» әрпін алу үшін «төрт» сөзінің екінші әрпі алынады.
2) Топтастыру
«Ою-өрнек» дегенде ойларыңа не келеді?
III. Мағынаны тану
Өрнек — бірнеше көркемдеп сызылған сызықтар жиынтығынан құралған әсемдік сызба. Өрнек түрлері көп, әрі әр ұлттың өзіне тән нақышы болады. Бүгінгі әңгіме — қазақтың ұлттық ою-өрнектері туралы.
Термин
«Ою-өрнек» сөзі латынның ornament ұғымымен мәндес: ол «сәндеу», «әсемдеу» деген мағынаны білдіреді.
«Ою» ұғымы
«Ою» бір жағынан ағаш пен темірді ойып көркемдеуді, екінші жағынан материалды ойып пішу немесе ою үлгісін дайындауды білдіреді.
Ою-өрнектің табиғаты
Ою-өрнек — жай ғана сурет емес, халықтың өмір салты мен дүниетанымын білдіретін көркем тіл. Шеберлер өрнекті өсімдікке, жануарға, құсқа, тіпті ғарыштық денелердің бейнесіне ұқсатып құрастырып, тұрмыстық мүлік пен бұйымдарды безендіруде кең қолданған.
Негізгі өрнек түрлері
Құстұмсық
Бұл өрнек құстың тұмсығын тұспалдаудан туған. «Құстұмсық» тармақты мүйіздер мен сызықтардан құралады, ал оюды қиғанда ортасындағы сызық ұшы құс тұмсығына ұқсас болып шығады.
Мәні
Халық түсінігінде құс — азаттықтың нышаны. «Құстұмсық» жүзік кей өңірде сәлемдеме ретінде беріліп, туыстарды жақындастыратын белгі қызметін атқарған.
Өркеш
«Өркеш» оюы түйенің қос өркешін бейнелейді. Ол сырмақ, текемет, тұскиіз композицияларында жиі кездеседі.
Символика
Қос мүйіз, қос өркеш секілді жұп бейнелер симметрия үшін ғана емес, береке-бірлік пен көбею идеясын да білдіреді.
Қошқармүйіз
«Қошқармүйіз» өрнегі қойдың төбесі мен екі жаққа иіріле түскен мүйізін бейнелейді. Қолтық тұсынан құлақты долбарлайтын қысқа мүйіз тәрізді екі буын шығып, тұмсық нұсқасы да аңғарылады.
Қолданылатын орындар
Текемет, сырмақ, басқұр, алаша, кілем, былғары, сүйек, ағаш, зергерлік бұйымдарда кең таралған. Киіз бұйымдарда түрлі түсті шүберектерден ойылып, аппликация (құрақ) түрінде де тігіледі.
Сұрақтар арқылы бекіту
Талқылау
- Ою-өрнектерді қандай заттардан көрдіңдер?
- Ою-өрнекті кімдер жасайды?
Оқушылар жауап берген соң, ұлттық мұра туралы әже мен анадан сұрап-білу дәстүрі сөз болады.
Сюжеттік байланыс: ауылға саяхат
Сабақтың келесі бөлімінде оқушылар «Ыбырай атамыздың ауылына қонаққа барамыз» деген ой желісімен саяхатқа шығады. Бұл тәсіл балалардың қиялын оятып, тапсырмаларға қызығушылығын арттырады.
Дайындық сұрағы
Қазақта киелі сан қандай сан? (7)
Киелі ұғым: «Жеті қазына»
Жылқыға мінер алдында оқушылар «Жеті қазынаны» атап, халықтық танымды еске түсіреді.
1
Ер жігіт
2
Сұлу әйел
3
Ақыл, білім
4
Жүйрік ат
5
Қыран бүркіт
6
Берен мылтық
7
Жүйрік тазы
Кілт ой
Ұлттық ою-өрнек — ата-баба аманаты. Оны тану, мәнін ұғыну және өмірде қолдану арқылы біз дәстүрді жалғастырып, мәдениетімізді жандандырамыз.