Бекет ата
Жобаның бағыты мен құрылымы
Тақырыбы
«Бекет ата. Аңыз бен ақиқат» (слайд-презентациямен)
Бағыты
Қазақстанның тарихи ескерткіштері және болашаққа саяхат маршруттары
Секция
Қазақстан тарихы
Материалдар
Абстракт (орыс және ағылшын тілдерінде), презентация, сілтемелер, әдебиеттер тізімі
Мазмұны
- IКіріспе
-
II
Негізгі бөлім
- 1Бекет атаның ғибратты ғұмыры
- 2Бекет ата мешіттерінің ғылыми негізде салынуы және тәлім-тәрбиелік орда ретіндегі орны
- 3Ұлысқа ұран атанған Бекет ата
- 4Бекет ата туралы аңыздар
- 5Бекет ата бейнесі әдебиет пен өнерде
- 6Қазақ зиялыларының Бекет ата туралы пікірі
- 7Бекет атаның ұрпақтары
- IIIҚорытынды: аңыз тұлға және киелі орындардың тарихи танымды қалыптастырудағы маңызы
Зерттеудің мақсаты, өзектілігі және маңызы
Негізгі мақсат
Мектеп бағдарламасындағы оқулықтарда толық қамтылмаған тақырыптардың бірі — тарихи тұлға Бекет Мырзағұлұлының өнегелі ғұмыры мен оның салдырған мешіттерінің ғылыми негізге сүйенген сәулеттік үлгісін, сондай-ақ ағартушылық мәнін ашу.
Ғылыми жаңашылдығы және өзектілігі
Бекет ата мұраларын зерттеген ғалымдардың еңбектерін талдап, оның тарихтағы орнын нақтылау және кейінгі ұрпаққа жүйелі түрде насихаттаудың маңызын көрсету.
Практикалық маңызы
Тақырып бойынша жинақталған деректерді таңдау курстары мен үйірме жұмыстарына көмекші құрал ретінде пайдалану, оқушылардың тарихи қызығушылығын арттыру.
Алға қойылған міндеттер
- Тұлғалардың мәдени мұрасы туралы еңбектерді оқып, талдау.
- Зерттеуші ғалымдарды анықтап, салыстырмалы талдау жүргізу.
- Тарихи ескерткіштердің орналасуын айқындап, салыну ерекшеліктеріне назар аудару.
- Келешек ұрпақ үшін маңызын негіздеу.
Тәжірибелік құндылық
Жиналған материалдар тарихи тұлғалардың өмірлік мұратын, мәдениетті дамытуға қосқан үлесін түсінуге мүмкіндік береді. Бұл — рухани-адамгершілік құндылықтарды бойға сіңіріп, өз ортаңда насихаттауға бағытталған жұмыс.
ҚР Президенті Н. Ә. Назарбаевтың сөзіне сүйенсек: «Бабаларын қалтқысыз қастерлей алған халық, балаларының болашағын да қапысыз қамдай алмақшы».
Кіріспе: тарихи-мәдени ескерткіш ұғымы
Ескерткіш — кең мағынасында ел мен халықтың мәдени мұрасының жалпы атауы. Тарих және мәдениет ескерткіштері мұражайлық, көрмелік маңызы бар заттарды да, жылжымайтын нысандарды да (құрылыс, ғимарат және т.б.) қамтиды.
Археологиялық
Ежелгі қоныстар, қорымдар, қазба нысандары.
Тарихи
Тұлғалармен, оқиғалармен байланысты орындар.
Сәулет өнері
Ғимараттар, кешендер, құрылыс ескерткіштері.
Монументтік өнер
Мүсіндік және монументтік нысандар.
Тарихи-танымдық немесе тарихи-көркем құндылығы бар жазбалар да ескерткіш қатарына жатады. Қазіргі Қазақстанда 25 мыңға жуық тарихи ескерткіш бар, олардың барлығы мемлекет қорғауына алынған.
«Мәдени мұра» туралы ой
«Адамзат тарихының күретамыры — мәдениет, ал мәдениеттің күретамыры — адамзаттың ақыл-ойы мен іс-әрекетін дүниеге әкелген материалдық құндылықтар... Мәдениет — ұлттың бет-бейнесі, рухани болмысы, жаны, ақыл-ойы, парасаты...»
Бұл пайым тарихи сананы қалыптастыруда рухани-мәдени танымның, әсіресе жастарды отаншылдық рухта тәрбиелеудің маңызды екенін айқындайды. Сондай-ақ білім беру бағдарламаларын мәдени мұра негізінде толықтыру қажеттігін еске салады.
Негізгі бөлім
1) Бекет атаның ғибратты ғұмыры
«...Пендесінің тілегін екі етпеген,
Иман-Рухым, Пір Баба — Бекет деген.
Текті атам — Адай шал жерұйық деп,
Маңғыстауға ұрпағын жетелеген».
Фариза Оңғарсынова
Өмірбаян дерегі
Бекет ата Мырзағұлұлы (1750–1813) Маңғыстау өңірімен тығыз байланысты. Дерек бойынша, ол қазіргі Атырау облысының Жылыой ауданына қарасты Ақкиізтоғай ауылынан шамамен 30 шақырым қашықтықтағы Жем бойындағы Ақмешіт деген жерде дүниеге келген.
Тұлғалық қырлары
Бекет ата елді ұйытар шешен, қол бастар көсем, емші, көріпкел, әулие, ағартушы, рухани ұстаз әрі сәулетші ретінде танылады. Дәстүрлі деректерде оның физика, математика, астрономия заңдылықтарын жақсы меңгерген ғұлама болғаны айтылады.
Отбасы және ерте білім алуы
Әкесі — Мырзағұл, дәулетті, жомарт, діни сауатты ел ағасы. Анасы — Жәния. Мырзағұл Жаналыұлынан төрт ұл (Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл, Бекет) және екі қыз (Әпуаш, Ақмаңдай) тараған. Бекет бес жасында атасы Жаналыдан сауат ашып, кейін ауыл молдасынан білім алады. Зеректігімен көзге түскен жасөспірім 14 жасында оқуын медреседе жалғастыруға рұқсат сұрайды.
Медреседегі тағылым
Бекет ата Хорезмдегі Шерғазы хан салдырған медреседе оқып, ел ішінде «Маскани Фозилон» («Білімдарлар ордасы») аталған білім ордасынан тәлім алады. Дәстүрлі мәліметтерде оның бұл жерде түрікмен классик ақыны Мақтымқұлы Пырағи, қарақалпақ сөз зергері Әжінияз Қосыбайұлы, өзбек ақыны Пахлаван Равнаки сияқты тұлғалармен қатар білім алғаны айтылады. Бақырған қажыдан жеті жыл дәріс алып, оқуын үздік аяқтап, туған өлкесіне оралады.
Ағартушылық қызметі және мешіт-медреселер
Елге келген соң Бекет ата Маңғыстау, Атырау, Үстірт, Арал аймақтарында мешіт-медреселер салдырып, халықтың сауатын ашуға күш салған. Ол өмірін «тал бесіктен тар лақатқа дейін оқы» қағидасына сай оқу мен оқытуға арнаған рухани ұстаз ретінде сипатталады.
Есет батырдың батасы
Нағашысы — тама Есет батыр Көкіұлы. Дәстүрлі деректе Есет батырдың жасы тоқсаннан асқанда 12 жасар жиені Бекетке берген батасы төмендегідей жеткізіледі:
Үстіңнен дүбір кетпесін, Құлағыңнан сыбыр кетпесін. Ақ пен қараны айырар, Жауды кері қайырар, Атың да айтып тұрғандай дүр боларсың. Елге шуақ шашып нұр боларсың, Үш жүзге танымал пір боларсың.
2) Бекет ата мешіттерінің ғылыми негізде салынуы және тәлім-тәрбиелік орны
Бекет ата — жерасты ғимараттарын қашап жасаудың көне дәстүрін дамытқан сәулетші әрі шебер. Шерғазы хан медресесін тәмамдап, елге оралғаннан кейін ол өңірде ерекше үрдіс қалыптастырып, мешіт-медресе салу ісін ағартушылықпен ұштастырғаны айтылады.
Сәулеттік ұстаным
Жерасты кеңістігін тиімді пайдалану, табиғи ортаға бейімделу және құрылыс шешімдерін жер бедерімен үйлестіру — Бекет атаға телінетін сәулеттік ерекшеліктердің бірі.
Тәрбиелік қызмет
Мешіт тек ғибадат орны емес, білім мен тәрбие тоғысқан орта ретінде қарастырылады: сауат ашу, діни ілім, адамгершілікке баулу, қауымның рухани бірлігін нығайту.
Назар аударатын тұжырым
Бекет ата мұрасын «аңыз» бен «ақиқат» шекарасында қарастыру — тарихи дерек, ауызша дәстүр және мәдени жадының тоғысқан тұсын түсінуге мүмкіндік береді.
Қорытындыға бағыт
Киелі орындар мен аңызға айналған тұлғалар туралы білім тарихи танымды қалыптастыруға қызмет етеді: өткенді бағалау, мәдени мұраны қорғау, ұрпақтың елдік санасын күшейту. Бекет ата туралы зерттеу — осы сабақтастықты нақты мысал арқылы пайымдауға мүмкіндік беретін тақырып.