Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті, Балалар әуез мектебініңдомбыра сыныбының мұғаліміБайдаулетова МейрамкүлБаяндама тақырыбы

Домбыра үйрену деңгейінің қай сатысында болмасын, көпшілік алдына шықпайтын орындаушы сирек кездеседі. Өнерлі адамның өрісі кең: ол көпшілік алдында өзін еркін ұстап, ойын жеткізе алуға ұмтылады. Кейбір шәкірттер осы тәжірибеден шабыт алып, өнер жолын жалғастырып, кәсіби бағытқа бет бұрады.

Музыка мектептері, колледждер және музыкалық жоғары оқу орындарында сахнаға шығу көбіне техникалық әрі академиялық сынақтардан, емтихандардан басталады. Мұнда оқушы бағдарлама бойынша арнайы берілген міндеттемені орындайды. Бұл — шағын концерттік бағдарлама. Осы баспалдақ арқылы шәкірттің шығарманы «есеп беру» деңгейінде орындауы, өзін-өзі ұстауы, сахна мәдениеті біртіндеп қалыптасады.

Ең қиыны — мамандар алдында өнер көрсету. Оқушы сахна төріне бір-екі күймен шықса да, алғашқы қадамы сәтті басталуы үшін ұстазға шәкіртті ұқыпты әрі жүйелі дайындау міндеті жүктеледі. Әр сахнаға шығу сәті ләззат сыйлайтын, ұмытылмас мереке кезеңдеріне айналуы тиіс.

Белгілі орындаушылардың өзі сахнаға әр шыққан сайын толқу болатынын айтады. Алайда бұл — басқа сипаттағы толқу: ол шығармашылыққа берілу, тыңдарманға ойды дәл жеткізуге деген жауапкершіліктен туатын серпін. Жаңадан сахна тәжірибесіне қадам басқан орындаушыда мұндай шығармашылық толқу біртіндеп қалыптасады.

Сондықтан баланы жастайынан, яғни музыка мектебінде оқып жүрген кезінен-ақ, орындаушылық қағидаларды түсіндіріп, халық алдына шығуға деген сүйіспеншілігін арттыру қажет. Көпшілік алдында өнер көрсету — өте жауапты іс.

Оқушы сахнаға шығар алдында шығарманың, автордың, өзінің және ұстазының алдында жауапты екенін сезінуі керек. Сонымен бірге бұл сәт — ол үшін мереке, өміріндегі маңызды кезең екенін де үнемі ескертіп отырған жөн.

Әрбір орындаушы сахнаға шығар алдында жүріс-тұрысын, сахнадағы өзіндік күйін, көпшілікпен қатынасын қалыптастырып, өзін жүйелі түрде жаттықтыруы қажет. Концерттік шығарма «пісуі» үшін тұрақты дайындық керек.

Кейбір орындаушылар концерт алдында тым көп дайындалса, сахнада күндегіден нашар көрсетуі мүмкін. Ал кейбіреулер керісінше: болатын күні аздап «қол жүгіртіп», кейін демалып, серуендеп, жүйкеге салмақ түсірмейтін істермен айналысып барып сахнаға шығады.

Көп орындаушы концерт алдында бағдарламадағы шығармаларды ғана емес, кейде басқа шығармаларды да қайталап, қолды «жандандырып», ойды тұрақтандырады. Дегенмен концертке шығар алдында бағдарламадағы шығармаларды бірінен кейін бірін тұтас қарап шығу, уақытын өлшеп көру, кірісу мен аяқтауды нақтылау — аса маңызды.

Тәжірибелі орындаушы концерт алдында бірнеше сағат дайындала алуы мүмкін, бірақ бұл әр оқушыға бірдей келе бермейді. Сондықтан концерт алдында өзін шаршатып алмау керек: аспапта шамадан тыс көп ойнамау, күш түсіретін, кедергі келтіретін әрекеттерден сақтану маңызды.

Егер концерт кешке болса, оған дейін аздап демалып, күнделікті тәртіпті бұзбай, жүйкеге зиян келтірмеуге тырысқан жөн. Ең бастысы — оқушыны сенімсіз шығармамен сахнаға жібермеу. «Тоқтап қаламын» деген ой үрей тудырады, ал толқу туралы шамадан тыс ойлау өте зиян.

Кейде мұғалімдердің «Толқып тұрған жоқсың ба?», «Қорқып тұрған жоқсың ба?» деген сұрақтары оқушының еркіндігіне кедергі келтіреді. Мұндай жағдайда керісінше, ұстаз шәкіртке жігер беріп, назарын музыкаға, ойдың ағысына бағыттауы қажет.

Тіпті тәжірибелі орындаушылардың өзі сахна өнерінде ұзақ үзілістен кейін толқуы мүмкін. Бұл — табиғи құбылыс. Ең маңыздысы — толқуды басқаруға үйрену.

Оқушының орындаушылық мүмкіндігін арттыру үшін сабақта тек жаңа шығарманы ғана дайындап қоймай, бұрын өткен шығармалармен де жұмыс бастаған пайдалы. Ұлы ағартушы Ы. Алтынсарин айтқандай, «Қайталау — оқу анасы».

Концерт алдында бағдарламаны достарының, таныстарының, ата-анасының, туыстарының алдында орындап беру де тиімді. Сонымен қатар өзін аудиоға жазып, ұстазбен бірге тыңдап, жетістіктері мен кемшіліктерін талдау — нәтижелі әдіс.

Ұстаз болашақ орындаушыны шығарманың қыр-сырын толық ашуға үйретуі керек: формасын түсіндіріп, бөлімдердің байланысын сезіндіру, тұтастықты сақтай отырып жеткізу — негізгі талап.

Қорытындылай келе, оқушылардың халық алдына жиі шығуына мүмкіндік жасау қажет. Ол тек музыкалық оқу орындарының сахнасымен шектелмейді: жалпы білім беретін мектептердегі кештерде, әртүрлі жиындарда да өнер көрсетуге болады.

Оқушыны сахна өнеріне шыңдауда сайыстардың да маңызы зор. Сонымен қатар орындаушылық шеберлікті арттыру үшін үн-бейне жазбаларды тыңдап, талдау көп көмегін тигізеді.

Дегенмен көшіру мен соқыр еліктеу дұрыс емес. Ең басты міндет — әр орындаушының жеке тұлғасын қалыптастыру, өз үні мен өз мәнерін табуына жол ашу.