Тойларың тойға ұлассын ата - аналар
Іс-шара туралы
Бұл сыныптан тыс іс-шара халқымыздың ұмыт бола бастаған салт-дәстүрлерін жаңғыртуға, оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыруға және ұлттық мұраға құрмет сезімін қалыптастыруға арналған. Бүгін біз қазақтың тәрбиелік мәні терең дәстүрлерінің бірі — «Баланы атқа мінгізу» тойына куә боламыз.
Сабақтың мақсаты
- Ұмыт болған салт-дәстүрді еске түсіру, оқушының танымдық қабілетін дамыту.
- Қызығушылықты арттыру, ой-өріс пен шығармашылық қабілетті дамыту.
- Халық дәстүрлерін танып-білу және қадірлеу.
Дайындық
- Қанатты сөздер, өлең жолдары.
- Ұлттық киімдер мен ұлттық бұйымдар.
- Ер-тұрман, ат әбзелдері, сыйлықтар.
Негізгі ой
Қазақта ұл бала — шаңырақ иесі, елдің тірегі деп бағаланған. Оны шымыр, ширақ, пысық, намысты, алғыр болуға тәрбиелеп, 4–5 жас шамасында атқа отырғызуды дәстүрге айналдырған. Бұл — балаға жауапкершілік жүктеп, жылқыны құрметтеуді үйрететін өмірлік тәлім.
Кіріспе: тойлар арқылы тәрбиелеу
Қазақ халқы сәби дүниеге келген сәттен бастап оны ерекше ардақтап, әр кезеңге лайық ырым-кәделермен тәрбиелік мәні бар тойлар өткізген. Бұл мерекелердің бәрі — баланың өсу жолындағы белестерді белгілеу ғана емес, қоғамның ортақ қуанышы мен жауапкершілігін танытатын дәстүр.
Тәрбиелік тойлардың үлгілері
Шараның ашылуы: бата мен жырдың мәні
Іс-шараның рухын көтеретін алғашқы бөлім — өлең, тілек, бата. Бұл сөздер ұрпаққа бағыт-бағдар беріп, дәстүрдің қадірін ұғындырады.
Мұғалімнің құттықтауы
Ассалаумағалейкүм, халқым менің, Ардақта дәстүріңді, салтыңды елім. Мереке, той-думанның басы болсын, Игі еңбектің жемісін бәрі көріп, Салт-дәстүрді сақтасын халқым менің.
Оқушылардың жыр шумақтары
Біздер бұрын көрмеген, Салт-дәстүрім өрлеген. Үйренеміз дәріптеп, Заманымда түрленген.
Егемен болмай ел болмас, Етек-жеңі кең болмас. Терезесі тең болмас, Енді қазақ кем болмас.
Мәнге толы қазағымның ғұмыры, Сан асылдың ашылып тұр тұғыры. Кеше ғана керексіз деп тасталған, Ғажап екен әдебі мен ғұрпы.
Бауырласқан тәніміз, Бұзылмаған антымыз. Кең даланың ежелгі — Қазақ деген халқымыз. Өзге ұлттай біздің де, Бар дәстүр мен салтымыз.
Музыкалық жалғасы
Ашылу бөлімі ұлттық рухты күшейту мақсатында «Қазақтың дәстүрлері» әнімен жалғасады.
«Баланы атқа мінгізу» дәстүрі қалай орындалады?
Атқа мінгізу — баланы азаматтыққа баулитын, ер мінезділікке тәрбиелейтін дәстүр. Ондағы түпкі мақсат — баланы жылқымен достастыру, мал түлігін қадірлеуді үйрету, өсу мен жетілуге дем беру.
Рәсімнің кезеңдері
- 1 Той иесіне сөз беріледі. Отбасы қуанышымен бөлісіп, ниетін білдіреді.
- 2 Ат әбзелдері таныстырылады. Ер-тұрман, жабдықтар туралы қысқаша мәлімет беріледі (буклет/көрнекілік арқылы).
- 3 Әкесі баласын атқа мінгізеді. Ізгі тілегін айтып, рәсімді бастайды.
- 4 Анасы шашу шашады. Ақ тілек айтып, қуанышты көпшілікпен бөліседі.
- 5 Қария бата береді. Атқа мінген балаға игі сөз арнайды.
- 6 Сый-сияпат жасалады. Қонақтар мен ұйымдастырушыларға алғыс ретінде сыйлықтар ұсынылады.
Дастарханға шақыру
Рәсім аяқталған соң той дастарханына шақырылады. Той — береке, бірақ тәртіп пен әдеп әрдайым сақталады.
Ұлттық ойындар мен танымдық бөлімдер
Іс-шараның келесі бөлігі — балалардың белсенді қатысуына арналған ойындар, сұрақтар және өнер көрсетілімдері. Мұнда дәстүр тек айтылып қана қоймай, әрекет арқылы сезіледі.
«Құпия сандық» ойыны
Сандық ішіне ұлттық мұраға қатысты тапсырмалар жасырылған. Кезек ата-анаға беріледі.
- 1-құпия: Айтыстың бір түрін атау.
- 2-құпия: Ұлттық киімнің бір түрін атау.
- 3-құпия: Ұлттық ыдыстың бір түрін атау.
- 4-құпия: Ұлттық тағамның бір түрін атау.
Би мен ән
Ұлттық өнер — тәрбиенің бір арнасы. Бағдарламада «Қамажай» биі орындалып, кейін бәрі бірге «Қазақы дастарханым» әнін шырқайды.
Мың бұралған аруларым қаншама, Қамажайды тамылжыта билемек. Қошаметпен қол соғайық қуана.
Дастархан әдебі: тыйым сөздер
Дастархан — берекенің нышаны. Сондықтан қазақ тәрбиесінде дастарханға қатысты тыйым сөздер ерекше орын алған. Оқушылар білетін тыйымдардан үзінді:
Дастарханнан аттама! Ісің қалып жатса да, Таңғы асты тастама!
Үйде де, қайда да, Пышақпен ойнама! Дастарханға емінбе! Көп алдында керілме!
Ойын: «Қамқор әке»
Әкелер қыздарының шашын қалай өріп, сәндей алатынын көрсетеді. Бұл — отбасы қамқорлығы мен ортақ жауапкершілікті дәріптейтін көңілді сайыс.
Ойын: «Құпия жіп»
Жіпті күрмеуді үйрету — ұқыптылық пен ептіліктің белгісі. Аналар балаларымен бірге түйін түю тәсілдерін көрсетеді.
Ойын: «Алтын сақа»
Қыздар 5 асықтан алып, ұлттық ойынның тәртібімен бақ сынайды. Жеңімпаз — ептілік пен дәлдіктің иесі.
Мақал-мәтел, бата және өнер — тәрбиенің өзегі
Атқа мінген жас азаматқа арнау ретінде достары мақал-мәтел айтып, баталы сөздің қадірін көрсетеді. Сонымен қатар ата-аналар да өнерін ортаға салып, ән шырқайды. Бұл — мектеп пен отбасының ынтымағын нығайтатын маңызды сәт.
Мақал-мәтелдер
- Талапты ерге нұр жауар.
- Жомарт жоқтығын білдірмейді.
- Жүйрік ат тоқтығын білдірмейді.
- Қоянды қамыс өлтіреді, ерді намыс өлтіреді.
- Ер мойнында қыл арқан шірімес.
- Өнерлілер өрге жүзер қашанда.
Өнер көрсетілімдері
Бағдарламада ата-аналардың бірі гитарамен ән орындап, келесі бөлімде «Тойың тойға ұлассын» әні шырқалады. Бұл — өнердің ұрпаққа жұғатын асыл қасиет екенін білдіреді.
Құлақтан кіріп, бойды алар Әсем ән мен тәтті күй. Өнерге түрлі ой салар, Әнді сүйсең, менше сүй.
Абайдың өсиеті — өнерге сүйіспеншілікті оятатын рухани тірек.
Батамен аяқталатын берекелі тілек
Той соңында бата сұралып, игі тілек айтылады. Негізгі мұрат — өнерлі болып, жақсы оқып, білім мен тәрбиені қатар ұстау.
Мақсатымыз — өнерлі болып, жақсы оқу, Өнер-білім — біз үшін тең таразы. Тәрбиенің тірегі — ата-ана, Қатынасымыз әрдайым берік болсын.
Той дегенің осылай тойланар, Санамызға сіңіруге пайда бар. Тойларың тойға ұлассын, ата-аналар, Қуанышпен қауышайық қашанда!