МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ ПСИХИКАЛЫҚ ДАМУЫ ТЕЖЕЛГЕН БАЛАЛАРДЫҢСӨЙЛЕУ ҚАБІЛЕТІН ДАМЫТУ ЖОЛДАРЫСөйлеу қабілеті - психикалық және сапалы дамудың маңызды шарты болып табылады
Мектеп жасына дейінгі психикалық дамуы тежелген балалардың сөйлеу қабілетін дамыту жолдары
Сөйлеу қабілеті — баланың психикалық әрі сапалы дамуының маңызды шарты. Л. С. Выготский тұжырымдамасына сәйкес, сөйлеу танымның ең күрделі және ең жоғары формаларының бірі болып саналады.
Қазіргі кезде тілдің жалпы дамымауының, сондай-ақ психикалық дамуы тежелген (ПДТ) балалар санының артуы экологиялық және экономикалық дағдарыстармен байланысты факторлармен түсіндіріледі.
Негізгі ой
Сөйлеу — тек қарым-қатынас құралы емес, ол ойлау мен танымдық дамудың өзегін құрайды.
ПДТ балалардың клиникалық-психологиялық ерекшеліктері
«ПДТ балалар» термині көбіне 5–6 жастан 10–12 жасқа дейінгі кезеңде кездесетін, психикалық дамуы әртүрлі дәрежеде тежелген немесе уақытша дамымауы байқалатын балалар тобына қолданылады. Бұл балалар мектеп жасына келгенімен, құрдастарымен салыстырғанда әлеуметтік мінез-құлық, ойын әрекеті және жалпы жетілу деңгейі жағынан әлі жеткілікті қалыптаспаған болуы мүмкін.
ПДТ-ға тән белгілер көбіне жалпы танымдық әрекеттің толық қалыптаспауынан, сезімдік-эмоциялық және ерік-жігер саласының әлсіреуінен, сондай-ақ өзіндік бағалаудың төмендеуінен туындайды.
Өтпелі сипат
Бұл өзгерістер көп жағдайда өтпелі болуы мүмкін: баланың жалпы жағдайы жақсарса, оған деген көзқарас түзелсе, патологиялық процестер уақытында анықталып, дер кезінде емдеу мен педагогикалық түзету жұмыстары жүргізілсе, кемістік белгілері жеңілдеп, бала құрдастарымен деңгейлес дамуға жақындайды.
Жиі байқалатын белгілер
- Енжарлық және қызығушылықтың төмендігі
- Өзіне сенімсіздік
- Тез жалығу, жылдам шаршау
- Бастаған ісін аяқтамау
- Ынта-жігердің төмендеуі
Нейрофизиологиялық негіз
Аталған көріністер жоғары жүйке жүйесінің негізгі процестері — қозу (возбуждение) мен тежелу (торможение) тепе-теңдігінің бұзылуымен байланысты болуы мүмкін.
Сонымен қатар кейбір балаларда көру, есту, қимыл-қозғалыс талдағыштарының қызметі жеткілікті деңгейде жетілмей, бұл жалпы қалыптасуға елеулі әсер етуі ықтимал.
ПДТ балалардың сөйлеу қабілетінің қалыптасуы
Сөйлеу мен ойлауды меңгеру процесі үлкен ми сыңарлары қыртысында шартты байланыстардың сөздік тітіркендіргіштердің қатысуымен қалыптасуына негізделеді. Бұл жағдай жағымды да, жағымсыз да шартты байланыстардың түзілуін жеделдетуі мүмкін.
Сөйлеу қызметінің құрылымы
Сөйлеу қызметінің құрылымы күрделі және бірнеше өзара байланысты процестерден тұрады:
Фонетикалық
Дыбыстарды дұрыс айту және сөйлем құрау.
Фонематикалық
Сөз мағынасын ажырату, дыбыстарды тану.
Лексика-грамматикалық
Сөздік қор, грамматикалық құрылымдарды меңгеру.
Тіл мүкістері осы процестердің біреуінің немесе бірнешеуінің (кешенді) бұзылуына байланысты пайда болуы мүмкін.
Педагогтың рөлі
Мектепке дейінгі және мектеп жасындағы балаларда сөйлеу қарым-қатынасын қалыптастыруда педагогтың рөлі ерекше. Педагог баланың тілдік мүмкіндігін байқап, қолдау көрсету арқылы сөйлеудің барлық компоненттерін кезең-кезеңімен дамытуға жағдай жасайды.
Практикалық бағыт
- Тұрақты тілдік орта құру және жүйелі сөйлесу тәжірибесін ұйымдастыру
- Фонематикалық естуді дамытуға бағытталған ойындар мен жаттығулар қолдану
- Сөздік қорды байыту және грамматикалық құрылымдарды үлгі арқылы меңгерту