Оқшау сөздер. Қыстырма сөздер
Оқшау сөздер
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: сөйлем ішінен оқшау сөздердің түрлерін тауып, ажырата білуге үйрету.
- Дамытушылық: теориялық білімді практика жүзінде қолдануға, ойды жүйелі жеткізуге дағдыландыру.
- Тәрбиелік: жаттығулар арқылы адамгершілікке, ұқыптылыққа, еңбекқорлыққа, үлкенді сыйлауға тәрбиелеу.
Сабақтың ұйымдастырылуы
- Сабақтың түрі: дәстүрлі сабақ.
- Әдістері: түсіндіру, сұрақ-жауап, жаттығу.
- Көрнекілігі: кесте, үлестірме қағаздар, компьютер.
Негізгі түйін
Оқшау сөздер — сөйлемдегі өзге сөздермен грамматикалық байланысқа түспейтін, сондықтан сөйлем мүшесі бола алмайтын сөздер мен сөз тіркестері.
Сабақтың барысы
I. Кіріспе бөлім
- Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
- Сабақтың мақсатын хабарлау, күн ретін айту, тақырыпты жаздыру.
- Тәртіп сақтауды, белсенді қатысуды және бір-бірінің жауабын мұқият тыңдауды ескерту.
Үй тапсырмасын тексеру (пысықтау сұрақтары)
- Айқындауыш мүше дегеніміз не?
- Айқындауыш мүшенің неше түрі бар?
- Айқындауыш мүшені анықтауыштан қалай айыруға болады?
- Оңашаланған айқындауыш дегеніміз не? (Мысал келтір.)
- Қосарлы айқындауыш дегеніміз не? (Мысал келтір.)
- Сөйлем ішінде айқындауыш қандай тыныс белгімен ажыратылады?
- Бірыңғай мүше дегеніміз не?
- Жалпылауыш сөздер дегеніміз не?
- Жалпылауыш сөз бірыңғай мүшенің алдынан келсе, қандай тыныс белгісі қойылады?
- Жалпылауыш мүше бірыңғай мүшеден кейін келсе, жалпылауыштан соң қандай тыныс белгісі қойылады?
II. Негізгі бөлім
Білімдерін тексеру: оқшау сөз түрлерін ажырату
Төмендегі мысалдар арқылы қаратпа, қыстырма, одағай сөздерді анықтаңыз.
| Қаратпа | Қыстырма | Одағай |
|---|---|---|
| Жігіттер, ертең сынақ болады. | Меніңше, сенің айтқаның дұрыс. | Тәйт, қалжыңыңды қой. |
| Ұялма, балам, жоғары шық. | Әрине, оның айтқаны дұрыс. | Ой, байғұс бала-ай! |
| Қазақтың даласы, шіркін, кең-байтақ қой! | — | Қап, оны кеше сұрау керек еді. |
| — | — | Пай-пай! |
Жаңа тақырып: оқшау сөздер туралы түсінік
Сөйлем құрамында өзге сөздермен байланысқа түспейтін, сондықтан сөйлем мүшесі қызметін атқара алмайтын сөздер мен сөз тіркестері кездеседі. Олар оқшау сөздер деп аталады.
Мысал:
Өлеңім, шарла, ауылды. Тыңда, дала, Жамбылды! (Ж. Жабаев)
Мұндағы өлеңім, дала — сөйлем мүшесі емес, тыңдаушының назарын аудару үшін қолданылған сөздер.
Оқшау сөздер қызметіне қарай үш түрге бөлінеді: қаратпа сөздер, қыстырма сөздер, одағай сөздер.
Оқшау сөздердің түрлері
Қаратпа сөздер
Қаратпа сөздер сөйлеуші тыңдаушының назарын өзіне аудару үшін қолданылады.
Мысал: Менің ойлаған ойымның үстінен түстің, Ботагөз.
Кейде қаратпа сөз ретінде жансыз зат атаулары да жұмсалады (көбіне көркем әдебиетте).
- Орын тәртібі: сөйлемнің басында, ортасында, соңында келе береді.
- Тыныс белгісі: басқа мүшелерден үтір арқылы ажыратылады.
Қыстырма сөздер
Қыстырма сөздер сөйлеушінің көзқарасын (күмән, сенім, өкініш, реніш) немесе ойдың кімге тиесілі екенін білдіру үшін қолданылады.
Мысал: Бәсе, солай болады деп айтып едім ғой.
Мысал: Ол, меніңше, тапсырманы орындамай келмейді.
Бірінші сөйлемдегі бәсе ризалықты, екінші сөйлемдегі меніңше болжал мағынаны білдіреді.
Қыстырма сөздерге мысалдар:
әрине, сөз жоқ, шынында, мүмкін, сірә, сонымен, сөйтіп, біріншіден және т.б.
- Орын тәртібі: сөйлемнің басында, ортасында, соңында келе береді.
- Тыныс белгісі: үтірмен ажыратылады.
Одағай сөздер
Одағайлар да сөйлем мүшесі бола алмайды. Олар сөйлеушінің сезімін, көңіл күйін (қуаныш, реніш, таңдану, ризалық) білдіру үшін қажет.
Мысал: Па, шіркін! Дауысы дауыстай-ақ екен.
Мысал: Жұмысты істеген соң осылай істеу керек, бәрекелді!
- Қолданылуы: көбіне ауызекі тілде және көркем әдебиетте.
- Орын тәртібі: жиі сөйлем басында, кейде соңында келеді.
- Тыныс белгісі: одағайдан кейін леп белгісі, кейде үтір қойылады.
III. Тақтамен жұмыс
Екі оқушы тақтаға шығып, мұғалім дайындаған сөздерді пайдаланып, оқшау сөздердің түрлерін қатыстыра отырып сөйлемдер құрайды.
1-оқушыға тірек сөздер
2-оқушыға тірек сөздер
IV. Дәптермен жұмыс
68-жаттығу
Мәтіндегі қаратпа сөздерді тауып, олардың қолданылу орнын және қызметін анықтаңыз.
Өздік жұмыс
Төмендегі қыстырма сөздерді қатыстырып сөйлем құраңыз:
V. Деңгейлік тапсырмалар
1) Қыстырма сөз қатысқан жай сөйлемді табыңыз
- а) Ойбай, Жақа — ол Жоламанның дүмпуі ғой.
- ә) Шынында да, хәліміз онша мәз емес.
- б) Жігіттер, ойын — арзан, күлкі — қымбат.
- в) Толғауы тоқсан қызыл тіл, сайраймын десең, өзің біл.
2) Оқшау сөздер келгенде қандай тыныс белгісі қойылады?
- а) нүкте
- ә) нүктелі үтір
- б) қос нүкте
- в) үтір
3) Оқшау сөзді көрсетіңіз
- а) үстеу
- ә) шылау
- б) шырай
- в) қыстырма
- г) жалғаулық
4) Берілген оқшау сөздерді қатыстырып сөйлем құраңыз
Қорыта келгенде, беу шіркін, бәсе, айтпақшы, жігіттер, балам, қап.
5) Қыстырма сөзді табыңыз
- а) Өзің бір қызық жан екенсің.
- ә) Жолдас командир, жолдас комиссар.
- б) Алдымнан жақсы кездестің-ау, шырағым.
- в) Ата, немереңіз келді.
- г) Қорыта келгенде, баяндама толық жасалған.
6) Тыныс белгісі дұрыс қойылған қаратпа сөзді табыңыз
- а) Сірә, бүгін күн суытар?
- ә) Ауа райы қандай тамаша?
- б) Тыңда, дала, Жамбылды.
- в) Күмбірлеген домбыра дауысы естілді.
- г) Жолдастар тынышталыңыздар.
7–9) Қорытынды сұрақтар
- Оқшау сөз дегеніміз не? Мысал келтіріңіз.
- Оқшау сөз нешеге бөлінеді? Қаратпа сөз дегеніміз не? Мысал келтіріңіз.
- Қыстырма сөз бен одағай сөз дегеніміз не? Мысалдар келтіріңіз.
VI. Сабақты бекіту
Ереже
- Сөйлем құрамында өзге сөздермен грамматикалық байланысқа түспейді.
- Сөйлем мүшесі бола алмайды.
Пысықтау сұрақтары
- Оқшау сөздер дегеніміз не?
- Сөйлемде оқшау сөздің атқаратын қызметі қандай?
- Оқшау сөздің қандай түрлері бар? (Әрқайсысына жеке тоқталыңыз.)
VII. Үй тапсырмасы және бағалау
Үйге тапсырма
- Оқшау сөздің үш түріне көркем әдебиеттен 5 сөйлемнен теріп жазып келу.
- Ережені жаттау.
- Пысықтау сұрақтарына жауап беру.
Бағалау
Оқушылардың сабаққа қатысу белсенділігі, тапсырмаларды орындау сапасы және жауаптардың дәлдігі негізінде бағаланады.
Автор туралы мәлімет
Жезқазған қаласы, дарынды балаларға арналған облыстық қазақ-түрік ерлер лицей-интернатында қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі — Бакирова Сандуғаш Шарафиденқызы.