Қазыбек бидің шешендігі
Сабақтың бағыты
Тақырыбы
Шешендік сөздер
Сабақ түрі
Жаңа сабақ
Әдістер
- Баяндау, әңгімелеу
- Сұрақ–жауап
- СТО элементтері
Пәнаралық байланыс
Тарих, қазақ тілі.
Көрнекіліктер
Шешендер мен билердің портреттері, интербелсенді тақта, нақыл сөздер, «Шешендік бәйтерегі» үлгісі.
Мақсат
1) Білімдік
Қазақ ауыз әдебиетінің бір саласы ретінде шешендік сөздер туралы мағлұмат беру, оның жанрлық түрлерін таныстыру.
2) Дамытушылық
Сөйлеу шеберлік екенін ұғындыру, шешен сөйлеудің мәнерін игеруге ынталандыру; ой белсенділігін арттыру, шығармашылық ізденіске бағыттау, сөйлеу мәдениетін жетілдіру.
3) Тәрбиелік
Халықтық педагогика мен ғасырлар бойы қалыптасқан асыл қазынаны қадірлеуге тәрбиелеу, тарихи тұлғаларды үлгі ету.
«Барлық қазына — бабалардың даналық сөздерінде. Әр халық өздерінің асыл мұраларын бағаламай, әлемдік мәдениетке жете алмайды».
Жаңа тақырып: шешендік сөз деген не?
Анықтама
Шешендік сөз — белгілі бір оқиғаға байланысты тапқырлықпен, көркем тілмен айтылып, ел арасында тараған үлгілі ой.
Қазақтың шешендік сөздері көбіне би, шешен секілді сөз шеберлерінің дауда, жиында, елдік мәселеде айтқан ұтқыр пікірлерінен құралады. Жиі жағдайда авторы белгілі болады әрі ол ауыз әдебиетінің кейінгі кезеңі мен жазба әдебиеттің бастауын жалғайды.
Әлемдік және ұлттық дәстүр
Шешендік өнер дүние жүзі мәдениетінде кең тараған: Афина шешені Демосфен, Рим шешені Цицерон соның дәлелі.
Қазақ дәстүрінде Майқы би, Сырым Датұлы, Үргеніш шешен, сондай-ақ үш жүзге ортақ атақты билер — Төле би, Әйтеке би, Қазыбек би — шешендік сөздің үлгісін қалыптастырған.
Ерекшелігі мен құрылымы
- Нақты өмірлік оқиғаға және тарихи тұлғаларға сүйенеді.
- Қарым-қатынас пен тартысты көркем образ арқылы жеткізеді.
- Терең мағына, астар, нақтылық, ықшамдылыққа негізделеді.
- Айтылым мәдениетін қалыптастыратын үлгі-өнеге береді.
Шешендік сөздердің жанрлық түрлері
Шешендік дау
Даулы мәселені әділ шешуге бағытталған, логика мен дәлелге құрылған сөз үлгісі.
Шешендік арнау
Белгілі адамға не көпшілікке арналатын өсиет, тілек, бата, насихат сипатты сөз.
Шешендік толғау
Елдік ойды, өмір мен адам туралы түйінді пайымды көркем тілмен жинақтайтын толғаныс.
Тыңдалымға сұрақтар
Бұл дүниеде не өлмейді?
Кімнен кім туады?
Ойды сөзбен қалай дәл жеткіземіз?
Тарихи сабақтастық: билер мен шешендер
Ғасырлар бойынша көрнекті тұлғалар
Үш бидің қоғамдық рөлі
Төле, Қазыбек, Әйтеке билер хан-сұлтандарға кеңесші болып, ел мен елді татуластыру, дау-дамайды әділ шешу ісінде ерекше қызмет атқарған. Олар бүгінгі сот пен прокурорлық қызметтің кейбір міндеттерін де орындаған деуге болады.
Тәуке хан тұсында қабылданған «Жеті жарғы» заң жүйесін қалыптастыруға үш би қатысып, ел ішіндегі тәртіп пен әділдік қағидаларын нығайтқан.
Шешен сөздің сипаты (ассоциация)
- Қынаптан суырылған қылыштай өткір.
- Соқырға таяқ ұстатқандай анық.
- Көңілге медет болатындай мағыналы.
Сабақ барысы: жұмыс түрлері
Ұйымдастыру және қайталау
- Үй тапсырмасын сұрау.
- Аңыз әңгімелерді қайталау үшін «ББҮ» кестесін толтыру.
- Қайталауды бекіту сұрақтары.
Көрініс және талқылау
Көрініс: Қазыбек бидің шешендігі. Оқиғадан кейін Қазыбектің атағы елге жайылып, есейе келе би атанғаны айтылады.
Талқылау сұрақтары
- Би болу үшін адамда қандай қасиеттер болуы керек?
- Бала Қазыбектің бойынан қандай ерекшелік байқадыңдар?
Қорытынды ой: би — шешен, әділ төреші, елші, ақылды кеңесші, тәрбиеші, әрі заң-жосықты білетін тұлға.
Тапсырма: көркемдік тәсілді анықта
Мысал: «Білімді адам ашпай көріп, айтпай сезеді. Білімсіз адам нені көріп, нені сезеді?»
Талдау
Антонимдік қарама-қарсылық арқылы ойды өткірлету.
Мысал: «Әйел — үйдегі ырысың, ұл — айбарлы қылышың, қыз — түздегі өрісің, келін — кеңейген тынысың».
Талдау
Метафоралық бейнелеу арқылы отбасы мүшелерінің қадірін ашу.
Бекіту: «Атаның сөзі — ақылдың кені»
Ойын шарты
Интеллектуалды ойын барысында ұяшықтарда берілген би-шешендердің сөздерін жалғастырып, есте сақтаған нақылдарды дәл әрі мәнерлі жеткізу ұсынылады.
Тыңдалым: Үргеніш пен Сырым
Сырым Датұлы — батыр ғана емес, сөзі өтімді шешен. Аңыз-әңгімелерде оның Үргеніш шешенмен сөз сайысы жиі айтылады.
Талқылау
Байқалған түйін: досты таңдай білу. «Азаматпен дос бол, жан жарыңмен — жарас, білімдімен — бағыт» деген ойға саяды: кез келген адаммен дос бола беруге болмайды.
Пікірталасқа негіз: мақалдың мәні
«Атаға қарап ұл сөйлегеннен без, анаға қарап қыз сөйлегеннен без».
Екі мақал да орнымен қолданылса, тәрбиелік мәні айқындалады. Пайғамбар хадисінде «Ең әуелі анаңды сыйла» деген мағынадағы жауап бар. Демек ата-ананы құрметтеу — адамдықтың өзегі.
«Бір үйде нешеу болсаң да, бір-біріңе қонақсың» деген тәмсіл де сыйластықтың қадірін еске салады: қысқа өмірде адамдармен жарасымды өмір сүруден асқан олжа жоқ.
«Шешендік бәйтерегі»: ойды жүйелеу
1) Түбір
Шешендіктің тамыры тереңде. Қандай шешендерді білесіңдер? (Қазыбек, Әйтеке, Майқы би, Төле би, Абай)
Абайдың шешендігін «Қара сөздерімен», әсіресе 45-қарасөзі арқылы дәлелдеуге болады.
2) Дің
- Сөйлемес бұрын тыңдаушыны танып алу.
- Ортаға не үшін шыққаныңды анық білу.
- Сөйлейтін тақырыпты меңгеру.
3) Қажетті қасиеттер
Тапқырлық, тәрбиелілік, өжеттік, ақылдылық, ақындық қабілет және т.б.
4) Қалыптастыру жолдары
- Ақылды болу: сабақты жақсы оқу, ой еңбегіне дағдылану.
- Өжеттік: шыншыл болу, әділдіктен таймау.
- Тапқырлық: іздену, кітап оқу, үлкендермен әңгімелесу, көп тыңдау.
- Тәрбиелілік: ата-ана мен ұстазды сыйлау, жақсылық ойлау және жасау.
- Ақындық: туа біткен талантты еңбектенумен ұштау, ұйқас пен тілге машықтану.
Қорытынды ой: кішкентай қарағаштың үлкен бәйтерекке айналғаны сияқты, осы қасиеттерді бойға сіңірген жан ертең елге пайдасы тиер азамат болады. «Я, Құдайым, бала берсең — дана бер» деген сөздің өзегі де осында.
Мақал-мәтел — шешендіктің бір тармағы
Сұрақ 1
Сиырдың сүті қай жерінде?
Жауап: Сиырдың сүті тілінде.
Сұрақ 2
Не сипағанды білмейді?
Жауап: Сиыр сипағанды білмейді.
Сұрақ 3
Қандай бала сүйкімді?
Жауап: Күлшелі бала сүйкімді.
Қорытынды
Негізгі түйін
М. Әуезов айтқандай, халықтың ең үлкен қазынасы — даналық сөз. Шешендік өнерді танып, сөз құдіретін түсіну, әдемі әрі әдепті сөйлеу — бүгінгі күннің де талабы.
«Өнер алды — қызыл тіл» деген ұғымды ұстанған ата-бабамыз шешендердің өсиетін, табан астында айтылған нақыл-толғауларды ғасырлар бойы жадында сақтап, ұрпаққа мирас етіп қалдырды.
Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау
Сабаққа қатысуы, жауаптың дәлдігі мен сөйлеу мәдениеті ескеріледі.
Үйге
Ойтолғау жазу.