Тамырдың соғуын есептеуге үйрену
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Қан айналым жүйесі бойынша білімдерін толықтыру.
Міндеттері
- Білімділік: артериялық қысымды және қанның тамырлармен қозғалуын түсіндіру; мөлшерлі жүктемеге дейін және кейін тамыр соғуын есептеуді үйрету.
- Дамытушылық: жүрек-қантамыр жүйесі туралы білімін тереңдету; тамыр соғуы бойынша зертханалық ойлауын дамыту.
- Тәрбиелік: денсаулыққа жауапкершілікпен қарауды қалыптастыру; «бірінші байлық — денсаулық» қағидасын түсіндіру.
Сабақ сипаттамасы
- Типі: жаңа сабақ
- Түрі: дәстүрлі
- Әдіс-тәсілдері: түсіндірмелі-зертханалық
- Көрнекіліктер: суреттер, тонометр, секундомер, компьютерлік слайдтар
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі (1 минут)
- Амандасу, түгендеу.
- Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
II. Үй тапсырмасын тексеру және қызығушылықты ояту (7 минут)
Оқушылар Венн диаграммасы арқылы кіші және үлкен қанайналым шеңберлерін салыстырады.
Кіші қанайналым шеңбері
Оң жақ қарыншадан өкпе артериясы шығып, өкпеде газ алмасу жүреді. Қан өкпе венасы арқылы сол жақ жүрекшеге қайтып келеді. Өкпе артериясында — веналық, өкпе венасында — артериялық қан болады.
Үлкен қанайналым шеңбері
Сол жақ қарыншадан қолқа арқылы қан бүкіл денеге тарайды. Газ және зат алмасу өнімдері алмасқаннан кейін қан қуысты веналар арқылы оң жақ жүрекшеге құяды. Артерияда — артериялық, венада — веналық қан болады.
Ұқсастығы мен айырмашылығы
- Ұқсастығы: тұйық қанайналым шеңберін түзеді; газ және зат алмасу өнімдері тасымалданады; артерия, артериола, капилляр, венула, вена тамырлары қатысады; жүректен шығып, жүрекке қайтады.
- Айырмашылығы: кіші шеңбер өкпедегі газ алмасуға, үлкен шеңбер бүкіл ағзадағы алмасуға қызмет етеді.
III. Білімді бақылау және мағынаны ажырату (25 минут)
Оқушылар оқулықпен жұмыс жасап, тақырып бойынша кластер құрады.
Оқу уақыты: 10 минут
Тақырыпты бекіту үшін кесте толтыру орындалады.
Уақыты: 15 минут
IV. Жаңа білімді қалыптастыру (25 минут)
Қан айналады жүректің әмірімен,
Қан тілдеседі жүрек деген тәңірімен.
Ақ түсті мөлдір және қызылданып,
Адамға күш береді пәрменімен.
Осы ойды негізге ала отырып, жаңа тақырыпқа көшеміз.
Жоспар
- Қанның артериялық қысымы
- Қанның тамырлармен қозғалуы
- Зертханалық жұмыс №9: жүктемеге дейін және кейін тамыр соғуын есептеу
Ой толғаныс
Оқушылар зерттеу нәтижелерін дәптерлеріне тіркеп, салыстырып, қорытынды жасайды.
Зертханалық жұмыс №9
Тақырыбы: мөлшерлі жүктемеге дейін және кейін тамыр соғуын есептеу.
Құрал-жабдықтар
Секундтық бағдаршасы бар сағат немесе секундомер.
Жұмыс мақсаты
- Тамыр соғуын есептеуді үйрену.
- Тамыр соғуы арқылы жүрек жиырылу жиілігін анықтауды меңгеру және әр түрлі жағдайдағы жұмыс ерекшелігі туралы қорытынды жасау.
Жұмыс барысы
- Оқулықтағы §39-ды оқып, сұрақтарға жауап беріңдер: тамыр соғуы дегеніміз не; оны қайдан анықтауға болады; неге тамыр соғуын дененің белгілі бөліктерінен анықтауға болады?
- Кәрі жілік сүйегінің білезік маңынан тамыр соғуын өлшеуді үйреніңдер.
- 1 минуттағы тамыр соққысын санаңдар: а) отырып, ә) тұрып, б) 10 рет отырып-тұрғаннан кейін.
Есеп беру тапсырмасы
- Дәптерге «тамыр соғуы» және «тамыр соғу жиілігі» ұғымдарын қысқаша түсіндіріп жазыңдар.
- Кестені толтырыңдар.
- Нәтижелерді салыстырып, тыныштықтағы және жүктемедегі жүрек жұмысы туралы қорытынды жасаңдар.
| Көрсеткіш | Отырғанда | Тұрғанда | 10 рет отырып-тұрғаннан кейін |
|---|---|---|---|
| 1 минуттағы тамыр соққысының саны | — | — | — |
V. Жаңа білімді бекіту (Блум таксономиясы)
Сұрақтар
- «Соғaды күні-түні алмай тыным. Құлайды ол тоқтаса таудай тілің». (Жүрек)
- Қан айналым мүшелерін ата. (Жүрек, қантамырлар)
- Қанның сол жақ қарыншадан мүшелер мен ұлпаларға өтіп, оң жақ жүрекшеге оралуы — қай шеңбер? (Үлкен)
- Қанның оң жақ қарыншадан өкпеге өтіп, сол жақ жүрекшеге оралуы — қай шеңбер? (Кіші)
- Капиллярлар қосылатын ұсақ тамырлар қалай аталады? (Артериола, венула)
- Артериялық қысым қай кезде ең жоғары болады? (Қарыншалар жиырылғанда)
- Қан қысымы қай тамырда жоғары? (Артерияда)
- Қан ағысының жылдамдығы қай жерде ең жоғары? (Қолқада)
- Тамыр соғуы дегеніміз не? (Артерия қабырғасының ырғақты тербелісі)
- Капиллярдағы қан қозғалысының жылдамдығы қандай? (0,5 мм/с)
Негізгі ой
«Ақша жоғалтсаң — ештеңе жоғалтпағаның, уақыт жоғалтсаң — көп нәрсені жоғалтқаның, денсаулығыңды жоғалтсаң — бәрін жоғалтқаның». Оқушыларға денсаулықтың ең үлкен құндылық екені және оған немқұрайды қарауға болмайтыны туралы түсінік беріледі.
Қосымша деректер
А) Қан топтары және мінез туралы көзқарас
Кейбір түсініктерде адамның мінезі қан тобына байланысты сипатталады (бұл ғылыми тұрғыдан әрдайым дәлелденген тұжырым емес, қосымша ақпарат ретінде беріледі).
- I топ: ырымшылдыққа қарсы, жігерлі, табанды, әзілқой, айқындықты ұнатады.
- II топ: сезімтал, көңілі тез қалғыш; сырттай байсалды көрінгенімен, жүйкесі жұқалау; өзіне талапшыл.
- III топ: секемшіл, сақ, уайымшыл; бірақ сабасына тез түсіп, жағдайды тез ұмытады.
- IV топ: мақсатқа жетуде қайсар; өзгелерді ұйымдастыруға бейім; қарым-қатынаста шыдамсыздық танытуы мүмкін.
Б) Қан туралы тарихи түсініктер
Ертеде адамдар қанды құдіретті, қасиетті күш деп қабылдаған. Қанмен адалдық антын бекіту дәстүрлері болған. Қазақ тіліндегі «қан жылап тұрып айтты» тіркесі де қанның киесі туралы таныммен байланысты.
Ежелгі гректер құдайларға құрбандық ретінде қан апарған, қанды «жан тасымалдаушы» ретінде таныған. Гиппократ жүйке ауруына шалдыққандарға дені сау адамның қанын ішуді ұсынған (қазіргі ғылым тұрғысынан бұл тәсіл қауіпсіз әрі тиімді деп саналмайды).
Тарихта қанды құю немесе ішу арқылы жасару, батырлық дарытуға болады деген жаңсақ пікірлер де кездескен. Мысалы, Рим папасы Иннокентий VIII қартайған шағында үш жасөспірімнің қанын құюды бұйырып, қайғылы оқиғаға әкелген. Франция ханшайымы Мария Медичи кәрілікке қарсы қан ішкенімен, нәтижесіз болған.
Ғылыми түсініктер біртіндеп қалыптасты: Мигель Сервет 1553 жылы кіші қанайналым жолын сипаттады; Уильям Гарвей 1628 жылы қанайналымды толық түсіндіріп берді. Ал Аристотельдің «қан мен жылу жүректе түзіледі» деген пікірі ұзақ уақыт қате түсінік ретінде ғылымда сақталып келді.
VI. Қорытынды
Жаңа тақырып бойынша сұрақтар бар ма?
VII. Үй тапсырмасы
- §39 оқу.
- Гипертония және гипотония туралы мәлімет жинақтау.
Қолданылған әдебиеттер
- «Биология және салауаттылық негізі», 2004 ж.
- Биология оқулығы, 8-сынып.
- Электрондық оқулық материалдары.
VIII. Бағалау
Оқушылардың сабаққа қатысуы, тапсырмаларды орындауы және зертханалық жұмыс нәтижелері бойынша бағаланады.