Қоңыр ана
Қоңыр ана: Қазақ тарихындағы әйел тұлғаларының бірі
Қоңыр ана — Бәйдібек бидің қызы. Қоңыр ана туралы деректерді сол өңірдің жергілікті қаламгерлерінің жазбаларынан кездестіреміз. Бұл әңгіме Қоңыр ананың парасаты, отбасын ұйыстырған даналығы және елдік салт-дәстүрдің қадірін терең ұғындырған өмірлік ұстанымдары жайлы баяндайды.
Шежіре өзегі: Кішкене мен Қоңыр ананың тағдыр тоғысы
Таралым
Әлімнің бір баласы Жаманақтан бес Шекті тарайды: Шыңғыс, Өріс, Бәубек, Тілеу, Қабақ. Өрістен — Айдарбек пен Есеналы. Есеналыдан — Палуан мен Кішкене.
Кішкененің сындарлы қасиеті
Кішкене баба бір себептермен Ұлы жүздің ірі жеті аталығының түп атасы саналатын Бәйдібек бидің елінде болып, жылқы бағады. Ол жай жылқышы емес, табиғаттың тамырын ұстап, ай мен жылдың ауа райын дөп басып болжайтын білгір екен.
Бір жолы ол басқа жылқышыларға: «Биыл қыс қатты болады, жұт болып, мал қырылуы мүмкін» дейді. Алайда ешкім елемейді. Айтқаны келіп, сол жылы жұт түсіп, мал қырылады.
Сол тұста Кішкене үйір-үйір жылқысын айдап, алдын ала басқа жаққа көшіп кетеді. Бар малынан айырылған бай: «Кішкене жылқыларымды аман-есен алып келсе, қызымды беремін» деп уәде етеді. Көктем шығып, күн жылынғанда Кішкене жылқыны аман жеткізіп оралады. Би уәдесінде тұрып, Қоңыр есімді қызын қосады.
Ұрпақ өрімі: Сары үйсін, Женей және Жолашар
Алғашқы перзент
Алғашқы бала дүниеге келгенде, қыздың әжесі — байдың шешесі — сәбиді бауырына басып, өзі тәрбиелейді. Сол бала кейін Сары үйсін атанып кетеді.
Екінші перзент — Женей
Кішкене қайын жұртында жүргенде екінші баласы дүниеге келеді. Оның аты — Женей. Кей деректе азан шақырып қойған есімі сол делінсе, енді бір деректе нағашылары «жиен, әй, жиен» деп еркелетіп жүріп Жиеней атанып кеткені айтылады.
Үшінші перзент — Жолашар
Кейін отбасы Сыр бойына қарай көшкен ұзақ жолда Қоңыр үшінші баласын босанып, атын Жолашар қояды.
Қоңыр ананың таңдауы: елге қайту және батаға ұмтылыс
Уақыт өте Қоңыр аяқ астынан Кішкенеге: «Еліңе көшелік» дейді. Кішкене: «Мен олармен араздасып кеткем, қайрылмаймын деп кеткенмін» деп жауап береді.
Сонда Қоңырдың сөзі салмақты әрі терең мағыналы болады: «Келін болып сәлем салып, ас қайырарда табақ алып, үлкендерден бата алғым келеді. Төркінімде жүріп кімге сәлем салам? Ата-енеме қызмет қылмасам, кім маған “бақытты бол, ғұмырың ұзақ болсын, бала-шағаңның қызығын көр” деп бата береді?»
Қоңыр ана жеңгелерінің ел ішінде бата алып жүргеніне қызығып, өзі де келіндік қызметін атқарып, үлкендердің ақ тілегіне бөленуді армандағаны аңғарылады. Ақыры осы ниет күйеуіне қолқа салғызады.
Байқоңыр атауы және Алты Кішкене
Кішкене отбасы Сырға қарай көшкенде, Қоңырдың әкесі қызымның жасауына деп алдына үйірлі жылқы, қоралы қой айдатып береді. Ұзақ жолда, жыл жарымсыз таусылмайтын көш үстінде Қоңыр үшінші баласын босанып, Жолашар атандырады.
Көп жыл өткен соң еліне жақындағанда, Кішкене Қоңырды бүкіл малымен бір жерге дамылдатып, өзі ауылына барып қайтады. Қоңыр қос тіккен сол қоныс кейін «Байқоңыр» атанып кетеді — «бай Қоңырдың жері» деген ұғымнан тарайды.
Кішкенеден тараған алты ата
Кішкене еліне келгеннен кейін Құрманай, Құттық, Асан, Үсен атты ұлдары дүниеге келеді. Бүгінде олардың ұрпақтары Қызылорданың Қазалы өңірін мекендейді. Бұл есімдер кейін ру атауына айналған.
- Жиеней
- Жолашар
- Құрманай
- Құттық
- Асан
- Үсен
Осылайша, Кішкенеден тарайтын алты ата «Алты Кішкене» деп аталады. Қазақ арасында ру атына ұйқастырып мінездеме беретін әзіл де бар: Жолашардан тарайтындарға «Жолашар — жолда туған бейшара» деп қалжыңдап айтатыны кездеседі.
Қоңыр ананың даналығы мен өнегесі
Қоңыр ана өз қалауымен ел ішінен Кішкене бабамызға Құланбике атты қызды қосады. Құланбикеден Құрманай мен Құттық туады.
Өзінің парасатының арқасында Ұлы жүз жерінен отбасын аман алып шығып, еліне оралған Қоңыр ананың орны ерекше. Ол жарының «Алты Кішкене» атануына да негізгі себепкер болған тұлға ретінде көрінеді.
Түйін
Қоңыр ана «Бата арқылы ер көгерер» деген қағиданы берік ұстанған. Алысты ойлаған адамды Алла жарылқайтынын ол ісімен де, сөзімен де дәлелдеген өнегелі ана ретінде есте қалады.