Қазақша рефераттар

Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Қызылжар орта мектебініңҚазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі Абдуллина Каракоз СегизбаевнаТақырыбы

Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Қызылжар орта мектебі

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі: Абдуллина Қаракөз Сегизбаевна

Тақырып

Мақал-мәтелдер: айырмашылығы мен ерекшеліктері

Мақсат

Мақал-мәтелдердің халықтың рухани қазынасы екенін таныту; олардың ұқсастығы мен ерекшелігін ажырату; мақалдың ғибраттық, өсиеттік мәнін және мәтелдің ишара, меңзеу мақсатында қолданылатынын түсіндіру.

Күтілетін нәтиже

  • Мақал мен мәтелді ажырата алады.
  • Тіл байлығы артып, ойлау қабілеті дамиды.
  • Өз бетінше салыстыру, қорытынды жасау және танымдық белсенділік дағдылары жетіледі.

Сабақтың құрылымы

Ұйымдастыру

Тренинг, ынтымақтастық орта қалыптастыру.

Үй тапсырмасын тексеру

Жаттығулар мен түсініктерді қайталау.

Жұпқа бөлу

Жұптық және топтық жұмысқа дайындық.

Білу – Түсіну – Қолдану

Негізгі ұғымдарды меңгерту, мысалмен бекіту.

Талдау – Жинақтау

Салыстыру, дәлелдеу, қорытынды шығару.

Бағалау – Рефлексия

Кері байланыс, өзіндік талдау.

Үй тапсырмасын сұрау: жұптық жұмыс

Төмендегі жағдаяттарды мұқият тыңдап, тұрақты сөз тіркесімен жауап беріңдер.

1-жағдаят

Еңбек пәнінің мұғалімі бәрін істей алады: сурет салады, көлік жүргізеді, ағаш шебері, музыкалық аспаптарда ойнайды, тамаша би билейді. Ондай адамды бір сөзбен қалай атаймыз?

Жауабы

Сегіз қырлы, бір сырлы (немесе: он саусағынан өнері тамған)

2-жағдаят

Болаттың жақсы досы бар. Ол сол досын жиі айтып, әңгімелеп отырады. Үнемі айтып отыруды қалай атаймыз?

Жауабы

Аузынан тастамау

Тапсырма 1

Тұрақты тіркеске тән белгіні көрсет.

  • A) «Бетінен оты шықты» — ұялды
  • Ә) «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей»

Дұрыс жауап

A) «Бетінен оты шықты» — ұялды

Тапсырма 2

Қай тұрақты сөз тіркесінің құрылысы дұрыс берілген?

  • A) Тайға таңба басқандай
  • Ә) Зу жүрегі етті

Дұрыс жауап

A) Тайға таңба басқандай

Ұйымдастыру: тренинг

Оқушыларға бір сөз беріледі. Сол сөзге сипаттама жасап, жауаптың ішінде тұрақты сөз тіркестерін және мақал-мәтелдерді орынды қолдану қажет.

Адамгершілік Дос Білім Отан

Сұрақ–жауап: диалог және дәлелдеу

1-топ

Оқушылар мақал-мәтелдерді айтады.

2-топ

Мақал-мәтелдердің мағынасын ашады, оларды өмірде тиімді қолданудың ерекшелігін дәлелдейді.

Түсіну: мысалдар және жетекші сұрақтар

Еңбек түбі — береке

Ақ жүрген азбас

Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен

Үлкенді сыйласаң, қадірлі боласың

Жетекші сұрақтар

  • Құрамындағы сөздердің орны тұрақты ма?
  • Аз сөзбен көп мағына беріліп тұр ма?
  • Ақыл-өсиет айтыла ма?

Жалпы тұжырым

Мақал-мәтелдер — көлемі қысқа, ойы терең, аз сөзбен көп мағына беретін тілдік бірліктер. Олар ойды түйіндеп, қорытынды пікір түрінде жеткізеді.

Айырмашылығы

  • Мақалда көбіне себеп пен салдар қатар айтылады; ой толық түйінделеді.
  • Мәтелде ой ишара, меңзеу түрінде беріледі; кейде баяндауышы түсіп қалған толымсыз сөйлем болып келеді.

Мақал мен мәтелдің негізгі белгілері

Мақал

  • Қалыптасқан дайын сөйлем түрінде қолданылады.
  • Белгілі бір тұжырым, түйін береді.
  • Ақыл-өсиет айтып, адамгершілікке үндейді.
  • Құрылысы жиі екі-үш бөлімді, көбіне құрмалас сөйлем түрінде келеді.

Мысал

Әке — асқар тау, шеше — қайнар бұлақ, бала — жағасындағы құрақ

Мысал

Батыр туса — ел ырысы, жаңбыр жауса — жер ырысы

Мысал

Бірлігі күшті ел озады, бірлігі жоқ ел тозады

Мәтел

  • Көбіне бір бөлімді, жай сөйлем түрінде келеді.
  • Ой ашық түйіннен гөрі ишара, тұспал арқылы беріледі.
  • Көбіне эмоциялық реңкі басым болып келеді.

Мысал

Кәрі түлкі қақпанға түспес

Мысал

Көп түкірсе — көл

Мысал

Қызым, саған айтам, келін, сен тыңда

Тақырыптық ауқымы

Мақал-мәтелдердің тақырыптары өте алуан: Отан, еңбек, батырлық, достық, адамгершілік, оқу-білім және т.б.

“Кубизм” әдісі: саралау тапсырмалары

Кубтың 6 қырына сәйкес 6 тапсырма орындалады:

  1. 1) Суреттеңіз

    Ойынша суреттеп, сипаттап айтыңыз.

  2. 2) Салыстырыңыз

    Неге ұқсас, өзгелерден айырмашылығы қандай?

  3. 3) Байланыстырыңыз

    Нені еске түсіреді, басқа ұғымдармен байланысын көрсетіңіз.

  4. 4) Зерттеңіз

    Саралап, құрылымын, жасалуын талдаңыз.

  5. 5) Қолданыңыз

    Онымен не істеуге болады, қалай қолданасыз?

  6. 6) Талқылаңыз

    Ойыңызды дәлелдеңіз немесе жаңа пікір ұсыныңыз.

Жинақтау: жағдаяттық тапсырма

Есік алдындағы қалың қарды арырақ күреп тастаңдар. Күн жылынса, былғаныш болады, — деді тәрбиеші апай. Балалар: «Осынша қарды қалай күреп бітіреміз?» — деп күбірлесті. Бірақ жабылып кіріскен соң, жұмыстың қалай аяқталғанын да сезбей қалды.

Осыны көрген тәрбиеші қандай мақал айтуы мүмкін? Өз нұсқаңды дәлелде.

Жұмбақтар сөйлесе...

Судан шығады, судан қорқады

Жауабы: тұз

Зер-зер кілем, зер кілем

Жауабы: жер

Жаны жоқ болса да, ақылды адам сияқты

Жауабы: кітап

Шығармашылық жұмыс: “Бес жол өлең” (Синквейн)

Шарттары

  1. 1-жол: 1 зат есім.
  2. 2-жол: тақырыпты сипаттайтын 2 сын есім.
  3. 3-жол: 3 етістік.
  4. 4-жол: сезімді білдіретін 4 сөзден құралған 1 сөйлем.
  5. 5-жол: тақырыптың мәнін ашатын 1 сөзден құралған синоним.

Үлгі

1) Көктем

2) Шырайлы, шуақты

3) Ериді, жылынады, оралады

4) Барлық тіршілік көңілденіп, тіріледі

5) Жазғытұрым

Бағалау

Венн диаграммасы

Мақал мен мәтелдің ұқсастығы мен айырмашылығын Венн диаграммасы арқылы қорытындылау.

Үй тапсырмасы

Оқулықтан: 132-жаттығу

Бекіту жұмысы

Рефлексия

Сұрақ

Не сәтсіз өтті? Неліктен? Келесі сабақта нені жақсартуға болады?