Тірі ағзалардың көбеюге шексіз бейімділігі
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Сынып және тақырып
Сыныбы: 9-сынып
Тақырыбы: §26 «Тіршілік үшін күрес: себептері мен түрлері»
Сабақ форматы
- Типі: аралас сабақ
- Түрі: дәстүрлі сабақ
- Әдістері: сын тұрғысынан ойлау стратегиялары, түсіндірмелі-иллюстративті әдіс, баяндау, тірек-сызба, көрнекілік, әңгімелесу, озық тапсырма беру
- Көрнекіліктері: интерактивті тақта, слайд-суреттер, тірек-сызба
- Пәнаралық байланыс: әдебиет, эволюция негіздері, жаратылыстану
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушыларға тіршілік үшін күрестің үш түрін түсіндіру, соның ішінде ең маңыздысы — түрішілік күрестің ерекшелігі мен маңызын мысалдар арқылы ашу.
Дамытушылық
Өз бетінше жұмыс істеу дағдысын қалыптастыру, ойлау қабілетін дамыту, шығармашылық ізденісті жетілдіру және пәнге қызығушылықты арттыру.
Тәрбиелік
Өзіне сенімділікке, ізденімпаздыққа және табиғатты аялауға тәрбиелеу.
Нақтылау: сабақтың негізгі мақсаты — тіршілік үшін күрестің үш түрін таныстыру және олардың ішінде түрішілік күрестің жетекші рөлін (қалған екеуі оны күшейте түсетінін) мысалдар арқылы дәлелдеу.
Сабақтың құрылымы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу, сыныпты сабаққа психологиялық тұрғыдан дайындау.
- Мақсат қою және сабақтың эпиграфымен таныстыру.
II. Үй жұмысын тексеру
«Жан қиналмай жұмыс бітпес, талап қылмай мұратқа жетпес» қағидасы бойынша сұрақ-жауап әдісі.
III. Үй жұмысын бекіту
«Сен білесің бе?» танымдық ойыны арқылы тапсырмаларды бекіту.
IV. Жаңа сабақты түсіндіру
«Білгенге маржан»: баяндау, сипаттау, салыстыру және түйіндеу. Материал слайдтар мен тірек-сызбалар арқылы түсіндіріледі.
Тіршілік үшін күрес: себептері мен мәні
Ч. Дарвин түсіндірмесі
Чарльз Дарвин «тіршілік үшін күресті» бірін-бірі ығыстыратын екі негізгі себептің нәтижесі деп қарастырды:
- Тірі ағзалардың көбеюге шексіз бейімділігі.
- Табиғи ресурстардың шектеулілігі.
«Күрес» ұғымы тек дарақтардың тікелей қақтығысуын ғана білдірмейді. Ол — ағзалардың өзара жәрдемдесуі, жасырын бәсекелестігі және тіршілік етуге ықпал ететін күрделі өзара қатынастардың жиынтығы.
Күрестің дәстүрлі түрде бөлінетін 3 түрі
1) Түрішілік күрес
Бір түр дарақтарының өзара бәсекесі.
2) Түраралық күрес
Әртүрлі түрлер арасындағы бәсеке.
3) Абиоздық факторлармен күрес
Қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларына төтеп беру.
Түрішілік күрес: ең шиеленісті бәсеке
Анықтамасы және мысалдар
Түрішілік күрес — бір түрге жататын дарақтардың арасында жүретін бәсеке. Ол көбіне ең шиеленісті формаға ие болып, кей жағдайда дарақтардың өліміне әкеледі.
- Бұғылардың (және басқа жануарлардың) күйлеу кезіндегі бәсекелестігі.
- Қарағайлы немесе шыршалы ормандарда бір түр өсімдіктерінің жарық үшін бәсекесі.
Тууға дейінгі бәсеке
Көптеген сүтқоректілерде түрішілік күрес туу басталғанға дейін-ақ байқалады. Көп ұрпақ беретін жануарларда (мысалы, тышқан, ит) бір ұядағы күшіктердің салмағы мен мөлшері біркелкі болмайды. Бұл — ұрықтық кезеңде-ақ қағанақ арқылы аналық ағзадан келетін қоректік заттар үшін бәсекенің жүретінін көрсетеді.
Қоректі мол пайдаланатын, дамуы жылдам күшіктер әдетте дені сау әрі күштірек болып, тууға және кейінгі тіршілікке бейімді келеді. Туғаннан кейін бәсеке үдерісі одан әрі күшейеді.
Туғаннан кейінгі бәсеке
Бір ұядағы балапандар ата-анасы әкелген қорек үшін бәсекелеседі. Бір маусымда ұрпақ саны неғұрлым көп болса, солғұрлым түрішілік күрес күшейеді.
Мысалы, теңіз шошқасында ұяластар арасындағы өлім-жітімнің артуы көбіне туған күшіктер санының көптігімен байланысты екені байқалған. Мұндай тетік ұрпақтың тығыздығын табиғи түрде тежейді.
Дерек: ұрпақ саны артқан сайын өлім-жітім өседі
| Туған дарақтар саны | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|
| Өлім-жітім, % | 22% | 27% | 38% | 45% | 70% |
Өсімдіктердегі тәжірибе: орта жағдайы бәсекеге әсер етеді
Түрішілік бәсеке жануарларда ғана емес, өсімдіктерде де айқын байқалады. Бір тәжірибеде бір түрдің тұқымы бірдей мөлшерлі үлескілерге егілген: тұқым саны мен өнгіштігі бірдей болғанымен, топырақ жағдайы әртүрлі болды.
- Тыңайтылған топырақта өлім-жітім 16,5% болды.
- Тыңайтылмаған, құнары төмен топырақта өлім-жітім 36%-ға жетті.
- Тыңайтылған топырақта өскін биіктігі орташа көрсеткіштен 40–50% жоғары болды.
Қорытынды: бір аумақта бір түр дарақтары көп болған сайын, күрес күшейіп, өлім-жітім деңгейі жоғарылайды.
Түрішілік күрестің негізгі бағыттары
1) Қорек үшін
Ресурс азайған сайын бәсеке күшейеді.
2) Жыныстас әріптесі үшін
Әсіресе жануарларда айқын байқалады.
3) Аумақ үшін
Қауіпсіз мекен мен ресурсты қорғау.
Ескерту: өсімдіктерде «жыныстас әріптесі үшін күрес» өздігінен тозаңданатын түрлерде көбіне шартты сипатта болады.
Тура және жанама күрес
Түрішілік те, түраралық та күресті тура және жанама деп бөлуге болады. Тура күресте дарақтар ашық қақтығысады.
- Көптеген түрлердің аталықтары (әтеш, қоңыз, ит, мысық, морж) аналықты иелену үшін қақтығысқа түседі.
- Кей жануарлар (қоңыр аю, арыстан) аумақ үшін таласады.
- Қорек жетіспегенде (мысалы, шортан) немесе әлеуметтік құрылым өзгергенде (арыстандарда топ жетекшісі ауысқанда) ересек дарақтар өз түрінің шабағын не күшігін жеп қоюы мүмкін.