Қазақша рефераттар

Төбелі жазықтарда

Сыныбы: 6

§24. Жазықтар: пайда болуы және өзгеруі

Бұл сабақта жазықтардың анықтамасын, түрлерін, биіктікке қарай жіктелуін, пайда болу жолдарын және сыртқы күштердің әсерінен қалай өзгеретінін қарастырамыз.

Құрал-жабдықтар

  • Жарты шарлар картасы
  • Қазақстанның физикалық картасы
  • Атлас
  • Электронды тақта
Сабақ түрі Аралас сабақ

Сабақтың мақсаты

Білімділік

  • Оқушылардың «жазық» ұғымын қалыптастыру.
  • Жазықтардың биіктігіне және шығу тегіне қарай әртүрлі болатынын түсіндіру.
  • Жазықтардың шаруашылықтағы маңызын (егіншілік, қоныстану, көлік, құрылыс) меңгерту.

Дамытушылық

  • Дүниежүзілік және Қазақстанның физикалық картасынан жазықтарды көрсету және сипаттау дағдыларын дамыту.
  • Картамен жұмыс істеу арқылы салыстыру, дәлелдеу, қорытынды жасау қабілеттерін жетілдіру.

Тәрбиелік

  • Жазықтар тақырыбы арқылы пәнге қызығушылықты арттыру.
  • Картамен жұмыс арқылы географиялық мәдениетті қалыптастыру.

Үй тапсырмасын пысықтау

Өткен тақырып бойынша білімімізді нақтылап, негізгі ұғымдарды жүйелейік.

Нұсқау

Тапсырмалар жұппен немесе шағын топпен орындалады, соңында жауаптар тексеріледі.

1) Кестені толтыр

Таулардың пайда болуына қарай жіктелуі.

2) Сызбаны толтыр

Таулардың жасына қарай жіктелуі.

3) Сәйкестендір

  • Ауа температурасының өзгеруіне байланысты жүретін үгілу түрі.
  • Су мен ауаның тау жыныстарымен әрекеттесуінен жүретін үгілу түрі.
  • Өсімдіктер мен жануарлардың әсерінен жер бетін өзгертетін үгілу түрі.

Жаңа тақырып

Құрлықтың едәуір бөлігін жазықтар алып жатыр. Жер бетінің аз тілімденген, тегіс немесе белесті болып келген кең алқабы жазық деп аталады. Жазықтың жеке бөліктері биіктігі жағынан бір-бірінен көп айырмашылық жасамайды.

1) Тегіс және төбелі жазықтар

Тегіс жазық

Көз алдыңызға біршама тегіс, ормансыз, шөп өскен даланы елестетіңіз. Мұндай жазықта көкжиек жан-жағыңызға бірдей ашық болып, түзу сызықпен шектеліп көрінеді.

Төбелі жазық

Жер бедері күрделірек келеді: жеке төбелер мен шоқылар, сайлар мен ойпаңдар кездеседі. Жазықтардың беті көбіне бір бағытқа қарай еңіс болады, ал өзендер сол еңіске сәйкес ағады.

Шаруашылықтағы маңызы

Жазықтар адам әрекетіне өте қолайлы: елді мекендердің көбі жазықта орналасады. Тегіс жер егіншілікке, тас және темір жол салуға, өнеркәсіп пен құрылысты дамытуға тиімді. Сол себепті Жер шарындағы халықтың басым бөлігі жазықтарда қоныстанған.

2) Жазықтардың биіктік айырмашылықтары

Абсолюттік биіктігіне қарай жазықтар үш негізгі түрге бөлінеді:

Ойпат

0–200 м

Физикалық картада әдетте жасыл түспен белгіленеді. Теңіз жағалауындағы бөлігі кейде теңіз деңгейінен төмен болуы мүмкін.

  • Мысал: Каспий маңы ойпаты.
  • Ең үлкен ойпат: Амазонка ойпаты (Оңтүстік Америка).

Қырат жазық

200–500 м

Физикалық карталарда көбіне сарғыш түспен белгіленеді.

Мысал: Каспий теңізі мен Арал теңізінің арасындағы Үстірт.

Таулы үстірт

> 500 м

Картада қоңырқай сарғыш түспен беріледі.

  • Мысал: Еуразияның солтүстігіндегі Орта Сібір таулы үстірті (Енисей мен Лена аралығы).
  • Африка құрлығының көп бөлігі таулы үстірт сипатында.

3) Жазықтардың пайда болуы

Жазықтар шығу тегі бойынша бірнеше түрге бөлінеді:

Алғашқы (көтерілген теңіз түбі)

Бұрын теңіз түбі болып, кейін жер қыртысының көтерілуі нәтижесінде қалыптасады.

Мысал: Каспий маңы ойпаты.

Шөгінді (өзен тасқындары мен шөгінділерінен)

Өзендердің тасқын сулары әкелген қиыршық, құм, саз сияқты шөгінді жыныстардың қалың қабаты арқылы түзіледі (қалыңдығы кейде бірнеше жүз метрге жетеді).

  • Ұлы Қытай жазығы
  • Ла-Плата жазығы (Парана өзені бойы, Оңтүстік Америка)
  • Месопотамия ойпаты (Азия)

Денудациялық (таулардың ұзақ бұзылуынан)

Ұзақ уақыттық үгілу мен бұзылу нәтижесінде тау жыныстары мүжіліп, беті салыстырмалы түрде тегістеледі. Қатты жыныстар қабатынан тұратындықтан, көбіне төбелі келеді.

Мысал: Шығыс Еуропа жазығы, Сарыарқа.

Жанартаулық (лава ағындарынан)

Лава тасқындары жер бетіне жайылып, кедір-бұдырды тегістеу арқылы жазық пішін түзеді.

Мысал: Орта Сібір, Батыс Аустралия, Декан үстірттері.

4) Жазықтардың өзгеруі

Жазықтар бір жағынан ішкі күштердің баяу тербеліс қозғалыстары әсерінен, екінші жағынан сыртқы күштердің (су, жел) ықпалынан үнемі өзгеріп отырады.

Өзендердің әрекеті

Өзен суы табанын және жағаларын шайып, аңғар жасайды. Жазықтағы өзендер жиі иректеліп ағатындықтан, аңғарлары кең болады. Еңістік үлкейген сайын, өзен жер бедерін көбірек тілімдеп өзгертеді.

Беткі ағыс: жыра және сай

Көктемгі еріген қар суы мен нөсер жаңбырдан пайда болған уақытша ағыстар жер бетін қатты тілімдейді.

Жыра

Көбіне өсімдігі сирек немесе жойылған жалаңаш беткейлерді судың шаюынан пайда болады. Беткейлері тік, бас жағы тарамдалып келеді. Уақтылы шара қолданылмаса, егістікке, жолға және құрылыстарға зиян келтіреді.

Тоқтату жолдары: бас жағына қиыршық тас төгу, түбі мен беткейіне шым төсеу, өсімдіктің қайта өсуіне жағдай жасау.

Сай

Жыраға ұқсас ұзынша ойыс, бірақ беткейлері жайпақтау (түйетайлы), табаны мен беткейі шымды келеді. Шөп пен бұта өсуіне қолайлырақ.

Желдің әрекеті: шағыл және барқан

Жел қатты жыныстарды ұсақтап, үгінділерін ұшырып әкетеді. Бұл үдеріс шөлдерде, далаларда, жыртылған жерлерде және теңіз жағалауларында күштірек байқалады.

Шағыл

Жағалауда үйілген құмды жел қозғап, кедергілерге (бұта, тас т.б.) жиналғанда пайда болатын құм төбе. Жел жақ беткейі жайпақ, ық жақ беткейі тік, айшық (жарты ай) пішінді келеді.

  • Биіктігі көбіне 20–30 м, кейде 50–100 м-ге дейін жетеді.
  • Үлкен шағылдар жылына 1–20 м жылжиды; шағындары қатты дауылда тәулігіне 2–3 м жылжуы мүмкін.

Жылжыған шағылдар орманды, егістікті, бақтарды және елді мекендерді басып қалуы мүмкін.

Барқан

Шөлдегі жергілікті тау жыныстарының үгілуінен түзілген құм үйінділері. Пішіні шағылға ұқсас, бірақ қалыптасу ортасы мен құмның тегі өзгеше.

  • Қазақстанда: Солтүстік Арал маңы, Қызылқұм, Каспий маңы ойпаты, Оңтүстік Балқаш маңы.
  • Биіктігі әдетте 15–20 м; ірі шөлдерде 100–120 м-ге дейін жетуі мүмкін.
  • Шағын барқандар жылына 100–200 м, ірілері 30–40 м жылжиды.

Құм көшуінің адамға байланысты себептері және алдын алу

Бұталарды отынға кесу және малды шамадан тыс жаю өсімдік жамылғысын сиретіп, құмның көшуін күшейтеді. Қозғалмалы құмды тоқтату үшін жел жақ беткейге шөлге төзімді бұта мен шөп егіледі, ал ойпаңдарға ағаш отырғызылады.

Бекіту сұрақтары

  1. 1. Жазық деп нені айтады? Жазықтың қандай түрлері бар?
  2. 2. Биіктігіне қарай жазықтар қалай ажыратылады?
  3. 3. Мәтінде аталған жазықтарды физикалық картадан табыңдар.
  4. 4. Егер өздерің тұратын елді мекен жазықта орналасса, жер бедеріне сипаттама беріңдер: қай түрге жатады, биіктігі қандай, шаруашылықта қалай пайдаланылады?
  5. 5. Жазықтардың жер бедерін өзгертуге қандай күштер әсер етеді? Жауаптарыңды нақты мысалдармен дәлелдеңдер.
  6. 6. Өсімдік өскен беткейлердің топырағын ағын су неліктен шайып кете алмайды?
  7. 7*. Қазақстанда құмды жер бедері қай аймақтарда көбірек таралған және неліктен?

Сабақты қорытындылау

1) Географиялық диктант

1) Жер бетінің тегіс немесе белесті болып келген, жеке бөліктерінің биіктігі жөнінен шамалы айырмашылықтары бар кең алқабы ____________ деп аталады.

2) Көкжиек сызығы жан-жағының бәріне түзу сызық болып көрінетін жазық ____________. Төбелі жазықтарда ____________ кездеседі.

3) Теңіз деңгейінен есептегенде биіктігі 200 м-ден төмен жазық ____________ деп аталады. Жер шарындағы ең ірі ойпат — ____________.

4) Жел жақ беткейі жайпақ, ық жақ беткейі тік, айшық тәріздес құм төбелер ____________ деп аталады. Үлкен шағылдар жылына ____________ қозғалады.

2) Сызбаны толтыр

Жазықтарды (түрі, биіктігі, шығу тегі, картадағы бояуы) бойынша тірек-сызба құрастырыңдар.

Осы жерге сызба/кластер енгізіледі.

3) Сәйкестендіру

Үгілу түрлерін олардың сипаттамаларымен сәйкестендіріңдер (физикалық, химиялық, органикалық).

Осы жерге сәйкестендіру кестесі енгізіледі.

Үйге тапсырма

Оқу

§22 — түсінік айту.

Сурет

43-суретті салып келу.

Жазбаша жұмыс

Тақырып соңындағы сұрақтарға дәптерге жазбаша жауап беру.

Бағалау

Сабақтағы белсенділік, картамен жұмыс, тапсырмаларды орындау сапасы бойынша бағаланады.