Екінші ауыл
Орал қаласы, №19 орта жалпы білім беретін мектебінің бастауыш сынып мұғалімі — Гүлбар Құспанова.
Сабақтың тақырыбы: «Дақылдар әні» (Әдібай Табылды)
Сабақ түрі
Аралас сабақ
Көрнекілік
Ә. Табылдының суреті, ұран, интерактивті тақта
Сабақтың мақсаттары
Білімдік
Оқушыларға дәнді дақылдар туралы түсінік беру, өлең мазмұнын ашу, негізгі ойды ұғындыру; Әдібай Табылдының өмірі мен шығармашылығы жөнінде мағлұмат қалыптастыру.
Дамытушылық
Өздігінен жұмыс істеуге бағыт беру; талдау, жинақтау дағдыларын дамыту; ойды ашық әрі жүйелі жеткізуге және мәнерлеп оқуға машықтандыру.
Тәрбиелік
Өлең мазмұны арқылы білімге құштарлықты арттыру, еңбекқорлыққа тәрбиелеу, қызығушылықты ояту.
Әдістер мен тәсілдер
- Сұрақ-жауап
- Түсіндіру
- Талдау және жинақтау
- Топпен жұмыс
- Мәнерлеп оқыту
- Ақпараттық технология
Сабақтың басталуы: психологиялық дайындық
Ұран (мәнерлеп айтуға ұсынылады):
Қазақ тілім — өз тілім, ана тілім,
Абай, Мұхтар сөйлеген дана тілім.
Қастерлейді ұл-қызың мәңгі сені,
Болашағым, бақытым — дара тілім.
Оқушыларға сабақтың ерекше өтетіні айтылады: сыныпқа қонақтар қатысады. «Қонақ аз отырып, көп сынайды» деген мақал негізінде балалар білімін көрсетуге ынталандырылады.
Содан кейін сынып «Білім әлеміне саяхат» форматына көшеді: мақсатқа жету үшін бірнеше «ауылдан» өту керек.
Саяхаттағы «ауылдар»
- Қына тасқа бітеді, білім басқа бітеді
- Жұмыла көтерген жүк жеңіл
- Еңбек түбі — береке
- Кімнің ойы жүйрік?
- Білгенге — маржан, білмегенге — арзан
Негізгі идея
Әр бөлім оқу әрекетін нақтылайды: қайталау → жаңа білім → талдау → топтық тәжірибе → қорытынды және рефлексия.
I ауыл: өткенді қайталау және үй тапсырмасын тексеру
«Қына тасқа бітеді, білім басқа бітеді» қағидасы бойынша өткен тақырып тірек-сызба арқылы еске түсіріледі. Үй тапсырмасы сұрақ-жауап әдісімен талданады.
Талдауға арналған сұрақтар
- «Анна апайдың бақшасы» — кімнің әңгімесі? (Оралхан Бөкей)
- Күзгі ауа райы қалай суреттелген?
- Балалардың іс-әрекеті туралы айт.
- Жеңісті аурудан айықтырған кім?
- Жеңіс неге ұялды және қандай шешім қабылдады?
Бекіту сұрақтары
- Оралхан Бөкей кім?
- Мәтінге басқаша қандай ат қояр едің?
- Жеміс-жидекті қалай жеу керек?
- Егер Анна апай балалардың қателігін сезсе, Жеңісті емдер ме еді?
- «Ұрлық түбі — қорлық» сөзін қалай түсінесің?
Қорытынды: мәтін мазмұны сұрақ-жауап арқылы жинақталып, келесі кезеңге өтуге негіз қаланады.
II ауыл: жаңа сабаққа кіріспе
«Жұмыла көтерген жүк жеңіл» бөлімінде оқушылар жаңа тақырыппен танысады. Бұған дейін «Анна апайдың бақшасы» арқылы күз көрінісін байқаған болса, енді назар дәнді дақылдарға ауысады.
Жаңа тақырып: Әдібай Табылды — «Дақылдар әні» өлеңі.
Сергіту сәті
Дәптерімізді ашайық,
Қолға қалам алайық.
Түп-түзу боп отырып,
Көркем етіп жазайық.
Автор туралы: Әдібай Табылды
Әдібай Табылды — белгілі педагог, ақын, жазушы, ғалым, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры. Ол 1926 жылы 2 қаңтарда Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы, Жаңа Тұрмыс ауылында дүниеге келген.
Шығармашылығы
- Балаларға арналған шығармалары «Бөбекке сөз» (1959) жинағынан бастау алады.
- Өлеңдер, қысқа әңгімелер, скетчтер, эпиграммалар жазған.
- «Алыптардың алабы», «Бәрекелді», «Кірпі», «Ғажайып бақ» ертегі-пьесалары республикалық қуыршақ театрында қойылған.
Марапаты
2001 жылы «Қазақ этнопедагогикасы» оқулығы үшін Ыбырай Алтынсарин атындағы республикалық сыйлыққа ие болған.
Оқу ұсынысы
«Қайырлы таң, балалар!» жинағындағы өлеңдер — тілінің табиғилығы мен жылы үнінің айқын дәлелі.
Оқулықпен жұмыс
Мәтін интерактивті тақтамен бірге ілесе оқылып, оқушылар өлеңді хормен мәнерлеп оқиды. Одан кейін мазмұнын қысқаша сұрақтар арқылы нақтылау ұсынылады.
III ауыл: «Еңбек түбі — береке» (өлеңді талдау)
Талдау сұрақтары
- Өлең неге «Дақылдар әні» деп аталған?
- Өлеңге тағы қандай атау қоюға болады?
- Өлеңде қандай дақылдар аталады?
- Аталған дақылдардың пайдасы қандай?
- Осы дақылдардан қандай тағамдар жасалады?
Қосымша түсіндірме: негізгі дақылдар
Арпа — бір жылдық, аса бағалы дақыл. Азық-түлікке, мал жеміне, сыра қайнатуға пайдаланылады. Жаздық және күздік түрі бар.
Сұлы — суыққа төзімді шөптесін өсімдік. Биіктігі шамамен 60–100 см. Сұр, қара топырақта жақсы өседі.
Тары — бір жылдық астық тұқымдас өсімдік (70–100 см). Қазақстанның бірқатар өңірлерінде өсіріледі; қаракүйе ауруы қауіпті болуы мүмкін.
Қосымша түсіндірме: бидай және күріш
Бидай — ең маңызды дақылдардың бірі. Ұн, жарма, макарон өнімдері дайындалады, кебегі мал азығына беріледі. Қатты және жұмсақ түрлері бар.
Күріш — жылуды да, суды да көп қажет ететін бір жылдық дақыл. Қазақстанда негізінен Қызылорда өңірінде өсіріледі. Күріштен жоғары өнім алып, әлемдік рекорд жасаған — Ыбырай Жақаев.
Қызықты дерек: күріш сабағынан қағаз, жіп, картон жасауға болады.
Кесте: «Білемін — Білдім — Білгім келеді»
| Бұрын білгенмін | Бүгін білдім | Білгім келеді |
|---|---|---|
| — | — | — |
Ескерту: кестені оқушылар сабақ барысында жеке немесе жұппен толтырады.
IV ауыл: «Кімнің ойы жүйрік?» (орталықтар арқылы топтық жұмыс)
Оқушылар дақылдар бейнелері арқылы төрт орталыққа бөлінеді. Мақсат — тақырыпты терең түсіну, әртүрлі қабілетті іске қосу және бір-бірін толықтыру.
Орталықтар
- Оқу орталығы — бидай
- Жазу орталығы — сұлы
- Математика орталығы — тары
- Шығармашылық орталығы — күріш
Жұмыс тәртібі
- Әр орталық өз тапсырмасын орындайды.
- Жауаптар тыңдалып, толықтырылады.
- Басқа орталық оқушылары сұрақ қойып, түсінбегенін нақтылай алады.
Оқу орталығы: тапсырма
Өлеңді рөлге бөліп оқу.
Жазу орталығы: тапсырма
«Ас атасы — нан» тақырыбында тірек сөздер мен бейнелі сөз тіркестерін пайдаланып шағын шығарма жазу.
Тірек сөздер
- Күзгі табиғат: сарғылт жапырақ, маужыраған барқыт қоңыр күз, сап-сары кілем, моншақтай шық
- Еңбек: нан — береке, күлім қаққан адамдар, күз — қауырт жұмыс
Математика орталығы: тапсырма
- Арман мен Айгүл Омар атаға дақыл салынған қаптарды машинаға тиейді. Олар түске дейін 50 қап, түстен кейін одан 10 қап артық тиді. Барлығы қанша қап тиді?
- Омар ата Арман, Марат және Айдосқа күріш, бидай, тары үлестірді. Арман тары да, күріш те алмады. Марат тары алған жоқ. Айдос екеуінің алмағандарын алды. Әр бала қандай өнім алды?
Шығармашылық орталығы: тапсырма
Күріш, тары, бидай, сұлы туралы өлең, жұмбақ немесе мақал құрастырып, сыныпқа оқып беру.
Қосымша тапсырма: мәтінді толықтыру
Сұр бұлт түсі суық қаптайды..., ... болып, дымқыл тұман... басқан.
Білмеймін... ма, ... ма,
Жылқы ойнап, ... қашқан, ... жарысқан.
А. Құнанбаев
Жұмбақтар (бекітуге арналған)
Алыстан көрсем ақ тас, жақыннан көрсем — дәмді ас. (Күріш)
Ұзын мұртты сарылар, қойнында наны бар. (Бидай)
Күн көргенде пісем дейді, піскен бойдан түсем дейді. (Алма)
Түймедей қыз, түймедей қызды жылатар. (Пияз)
Асыл болмаса да жасыл. Қып-қызыл қаны асыл. (Қызылша)
Құйрығы жасыл, қызыл қораз, інге тығылып ұзын қораз. (Сәбіз)
Титтей қазанның түбі тәтті. (Жаңғақ)
Жартысын ектім, бүтінін алдым. (Картоп)
Жетпіс қабат жейдесі, тамақ бізге кейде осы. (Орамжапырақ)
Көмген жалғыз, қазғанда сан қыз. (Картоп)
Шырайлы қызың, мұрыны ұзын. (Сәбіз)
Қырық қабат шекпені, шешкен жанға өкпелі.
Соның бәрін шешкен соң, көздің жасын төккенің.
(Пияз)
Дөп-дөңгелек доптай, іші қызыл шоқтай.
Дәмін татып көрсең, одан дәмді жоқтай.
(Қарбыз)
V ауыл: қорытынды және ой толғаныс
«Білгенге — маржан, білмегенге — арзан» бөлімінде жаңа тақырып қорытындыланады. Оқушылардың түсіну деңгейін тексеру үшін «Бес жолды өлең» әдісі қолданылады.
«Бес жолды өлең» құрылымы
- Кім? Не?
- Қандай?
- Не істейді?
- Сөйлем
- Синоним
Үй тапсырмасы
Өлеңді жаттау.
Бағалау
Оқушылардың сабаққа қатысу белсенділігіне қарай бағалау.
Қорытынды сөз: «Қонағыңнан алтын алма, алғыс ал» дегендей, сабақ осы тілекпен аяқталады.
Ескерту: «Слайдты жүктеу» бөлімі материалды тарату/онлайн платформаға енгізу кезінде қосымша әрекет ретінде қарастырылады.