Ықылас Дүкенұлы Жезкиік шығармасын тыңдату
Ф. Оңғарсынова атындағы орта мектеп
Музыка пәні мұғалімі: Абилтаева Гүлхат Имухановна
Сабақтың мақсаты
Білімділік
- Оқушыларды қобыз аспабымен таныстыру.
- Ықылас Дүкенұлының «Жезкиік» күйін тыңдату.
Тәрбиелік
- Қазақтың ұлттық аспаптарын құрметтеуге, дәріптеуге баулу.
- Халық композиторлары туралы түсінік беру.
Дамытушылық
- Музыкалық сауаттылықты дамыту.
- Әуеннің ырғағы мен көңіл күйін сезінуге үйрету.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру
Сәлемдесу, сыныптың дайындығын тексеру, сабаққа назар аударту.
II. Үй тапсырмасын тексеру: «Жетіген»
Сұрақтар
- Жетіген қандай аспап түріне жатады?
- Неше шегі бар?
- Қалай пайда болған?
- Жетіген туралы қандай аңызды білесің?
Қысқаша мәлімет
- Жетіген — ішекті аспаптардың бірі. Ағаш тақтайшадан жасалады, жәшік тектес ұзынша пішінді болады.
- Беті жұқа тақтайшамен қапталып, дыбыс шығаратын ойықтары болады. Жасалуы да, ойналуы да күрделі.
- Ертеде шектері аттың қылынан жасалған. Құлақ күйі тиектер арқылы келтіріліп, асықтарды жылжыту арқылы бапталған.
- Жетігеннің жеті шегі бар.
III. Жаңа сабақ: Қобыз
Қобыз қандай аспап?
Қобыз — пішіні ерекше, үні ғажайып, ең көне аспаптардың бірі. Екі шекті болады.
Неге «қылқобыз» аталады?
Ішектері аттың қылынан керіледі. Дыбыс ысқышпен үйкеп тарту арқылы шығады.
Тарихи орны
Ерте кезеңде қобыз бақсылардың құралы ретінде танылған. ХХ ғасырдың басында осы түсініктің салдарынан қобызға арнап шығарма аз жазылып, аспап жойылып кету қаупіне жақындады.
Қобыз мұрасын жаңғыртқан тұлға: Ықылас Дүкенұлы
Классикалық қобыз мұрасының хас шебері — XIX ғасырдың ортасында өмір сүрген Ықылас Дүкенұлы. Оның өнері арқылы қобыз қайта жаңғырып, құнды шығармалар жұртшылыққа жетті.
- 1843 жылы Қарағанды облысы, Жаңарқын ауданында дүниеге келген.
- Күйші-композитор, қобызшы.
- Атасы — шебер ұста, әкесі Дүкен — күйшілік өнерімен танылған.
- 7–8 жасынан күй тартып, 15 жасынан көпшілік алдында өнер көрсеткен.
- Белгілі күйлері: «Кертолғау», «Қоңыр», «Ықылас», «Қазан» және т.б.
IV. Тыңдалым: «Жезкиік»
- Күйді зейін қойып тыңда.
- Әуеннің ырғағы мен көңіл күйіне назар аудар.
- Қандай аспапта орындалғанын анықта.
- Күйді тыңдағанда нені елестеттің? Суретін сал.
V. «Жезкиік» туралы аңыз
Бір күні мерген аңшы жігіт аңға шығады. Ол алдынан шыққан киіктердің көбін атып, қызығына беріліп кетеді де, көп киікті босқа қырып тастайды.
Кенет алдынан күнге шағылысып жарқыраған жез киік шығады. Жігіт қанша атса да, оғы дарымайды. Сол сәтте жез киік тіл қатып: «Ей, аңшы жігіт, сен киіктерді босқа қырып тастадың. Енді сенің оғың бірде-бір аң мен құсқа дарымайды», — дейді.
Осы оқиғадан кейін аңшының оғы ешбір аңға тимейтін болыпты.
VI. Слайд-шоу: Қазақтың ұлттық аспаптары
Ұлттық аспаптардың түрлері, үн ерекшелігі және қолданылуы туралы қысқаша шолу жасау.
VII. Топтық жұмыс: сұрақтар
- Алғашқы аспаптар қалай пайда болды?
- Домбыра аспабы қалай пайда болды?
- Сазсырнай неден жасалады?
- Шаңқобыз неден жасалады?
- Сыбызғының шығу тарихы қандай?
- Қобыздың қандай түрлері бар?
- Қобыз бен домбырада неше шек бар?
- Қандай үрлемелі аспаптарды білесің?
- Қандай ұрмалы аспаптарды білесің?
- Ішекті аспаптарды ата.
VIII. «Әуенді тап» ойыны
Қысқа әуен үзінділерін тыңдап, қай аспапта орындалғанын және көңіл күйін анықтау.
IX. Шығармашылық тапсырма
Аспаптарға байланысты сурет салу: қобыз, домбыра немесе тыңдалған күй бойынша бейне жасау.
X. Дауысқа жаттығу
Дыбысты дұрыс қою, тыныс алу және дикцияға арналған қысқа жаттығулар.
XI. Әндерді қайталау
Бұрын үйренген әндерді бірге орындап, ырғақ пен интонацияны нақтылау.
XII. Бекіту және қорытынды
Қобыздың ерекшелігін, «Жезкиік» күйінің әсерін және ұлттық аспаптардың маңызын жинақтап айту.
XIII. Бағалау
Тыңдалымдағы белсенділік, топтық жұмысқа қатысу, шығармашылық тапсырма және жауаптардың нақтылығы бойынша бағалау.
Негізгі түйін
- Қобыз — қазақтың көне, қасиетті мұрасы.
- Ықылас Дүкенұлы қобыз өнерін жаңғыртқан көрнекті күйші-композитор.
- Музыка — ырғақ пен көңіл күйді сезінуге үйрететін өнер.